حرکت و زمان در فلسفه اسلامی 1 - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٥٩
محرک آن جسمانی است و همین طور الی مالانهایة ، مگر اینکه منتهی شود به محرکی که متحرک نیست در غیر این صورت ابعاد الی غیرالنهایه باید وجود داشته باشد در حالیکه بنظر حکما ابعاد غیرمتناهی نیست ، پس متحرک ها هم باید منتهی شود به محرکی غیر متحرک ، یعنی محرکی غیر جسمانی . این برهان برهان محکمی نیست . چون اولا مسأله تناهی ابعاد به سادگی قابل اثبات نیست . ثانیا از جهات دیگری نیز قابل خدشه است که از ذکر آن فعلا خودداری میکنیم و میپردازیم به برهان دوم که برهان اصلی است و به برهان طرف و وسط مشهور است . برهان وسط و طرف به خصوص اجسام مربوط نمی شود ، مربوط میشود به علل و معلولات ، خواه جسمانی باشند یا غیرجسمانی . یعنی اثبات میکند که سلسله علل و معلولات در نهایت امر باید متناهی باشد . این برهان ، برهانی است که قبل از بوعلی ، فارابی و قبل از فارابی ارسطو اقامه کرده است ( اگر چه از کلام آقای طباطبائی بدست میآید که برای اولین بار بوعلی اقامه کرده است ) . از براهین بطلان تسلسل علل تنها برهانی که از ارسطو رسیده همین برهان است . مرحوم آخوند هم به این برهان خیلی اعتنا دارد و در مباحث امتناع تسلسل در باب علت و معلول میگوید : " هذا اسدالبراهین فی هذا الباب " . شرح این برهان را به جلسه آینده موکول میکنیم .