مرحوم آخوند بیش از سایر براهین به این برهان توجه دارد و بنای برهان‌ بر اختلاف قوه و فعل است . در فصل قبل گفتیم که شی‌ء از آن جهت که‌ متحرک است امر بالقوه است یعنی حرکت در عین اینکه کمال اول است‌ مادام که حرکت است یک کمال ثانی بر او مترتب است یعنی فعلیتی که در آینده بدان و اصل خواهد شد . یعنی تا وقتی که حرکت وجود دارد شی‌ء متحرک‌ می‌خواهد چیزی بشود که نیست ، و همینکه این حالت از بین رفت و فعلیت و آن چیز شدن برایش حاصل شد دیگر شی‌ء متحرک نیست . لااقل متحرک به آن‌ حرکت خاصی که برای این فعلیت معین داشت نیست و اگر باز هم متحرک‌ باشد ، فعلیت دیگری برایش مطرح است که باید با حرکت جدیدی به آن برسد . این مطلب را اتحاد قوه و فعل در حرکت می‌نامند . پس امر متحرک از حیث تحرک امر بالقوه است و نیز اینرا دانستیم که شی‌ء از آن حیث که‌ موجد و علت حرکت و محرک است باید امر بالفعل باشد یعنی کمالی را که‌ اعطا می‌کند باید بالفعل داشته باشد به عبارت دیگر شی‌ء از آن حیث که‌ پذیرنده و قابل است فقط باید قوه پذیرفتن را داشته باشد ولی بالفعل آن‌ کمال را فاقد باشد و از آن جهت که شی‌ء فاعل و معطی است باید آن کمال را بالفعل واجد باشد . پس حرکت امری است که یک پای آن در فعلیت و یک‌ پایش در قوه بودن است ، الان چیزی است و در آینده چیزی خواهد شد و اگر این " خواهد شد " نبود ، حرکت هم معنی نداشت و نبود معنای این که شی‌ء متحرک ، خود محرک حرکت خود است اینست که نسبت به یک کمال ( که در آینده و بعد از اتمام حرکت به آن خواهد رسید ) هم واجد است و هم فاقد ، واجد است چون اگر نبود چگونه می‌توانست محرک و فاعل حرکت شود ، حرکتی‌ که در بطن آن کمالی خوابیده است پس حتما علت این حرکت باید آنرا بطریق اولی دارا باشد . از طرفی فاقد همین کمال