متحرک عروض تحلیلی و عقلی است نه خارجی ، در خارج موضوعی نداریم که‌ حرکت عارض آن شده باشد بلکه جوهری است که نفس حرکت و عین حرکت است‌ . پس اینکه گفتیم هر حرکتی نیازمند قابلی و موضوعی است غیر از خودش در مورد حرکات عرضی صدق می‌کند ، در حرکت جوهری به یک اعتبار خارجا متحد هستند و فرقشان اعتباری است .

تعبیر دیگری از نیاز حرکت به محرک :

اما در مورد این اصل که " هر حرکتی نیازمند محرک است " استدراکی‌ پیدا می شود یا نه ؟ البته در این مورد استدراک به معنی استثناء نیست‌ ولی به معنی توضیح و تفسیر چرا. و آن این است که در باب حرکت عرضی اگر ما می‌گوئیم نیازمند به محرک است این نیاز به نحو جعل تألیفی است یعنی‌ نیازمند به چیزی است که حرکت را به او بدهد ، نیروئی که حرکت را به‌ شی‌ء اضافه نماید ، مثل اینکه می‌گوئیم علتی علم یا قیام را به زید بدهد ، البته زید یک چیز و علم چیز دیگر است و آن علت ایندو را متحد و به هم‌ مرتبط ساخته است. در باب حرکت جوهری نیز می‌گوئیم حرکت نیازمند به‌ محرک است و اصل نیاز حرکت به محرک را انکار نمی کنیم ولی جاعل حرکت‌ در اینجا به معنای " یجعل نفسه " نه بمعنی " یجعله متحرکا " است . پس بدون وارد شدن هیچ استثنائی به اصل " نیاز متحرک به محرک " این‌ توضیح افزوده می‌شود که نیاز به جاعل در حرکت جوهری برخلاف حرکات عرضی‌ به جعل بسیط است . یعنی در حرکات جوهری محرک عین جاعل نفس متحرک نیز هست یعنی جاعل نفس جوهر را ایجاد می‌کند ، منتها جوهر با تمام ذاتیاتش‌ که منجمله حرکت است ایجاد می‌شود . پس این بحث که می‌گویند حرکت ذاتی‌ متحرک است به یک معنی در فلسفه صدرالمتألهین درست است و آن اینکه‌ حرکت با متحرک دو وجود ندارند و نسبت حرکت با متحرک نسبت لازم و ملزوم است و نه نسبت عارض با معروض ، ولی آخوند این نتیجه را نمی‌ گیرد که حرکت احتیاج به محرک ندارد ، یعنی