فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ١٥٥ - نقش عوامل مختلف در نهضت مشروطیت

و آرامش نسبى برقرار گرديد.

از نكات قابل توجه در دو فرمان مظفر الدين شاه كه بر اثر فشار مردم و اوجگيرى نهضت اسلامى مجبور بصدور آنها گرديد، اين است كه وى در دستخط اول وعده تشكيل مجلس شوراى ملى را داد و وقتى پذيرفته نشد در دستخط دوم دستور تشكيل مجلس شوراى اسلامى را صادر نمود. و اين نشانگر تأكيد مردم و نمايندگان نهضت و صفوف اول مبارزه بر خواسته‌هاى اسلامى است كه با كارشكنيهاى عوامل دربار و فرنگ‌رفته‌هاى خودباخته سرانجام مسخ و خنثى گرديد و مجلس شوراى ملى جاى خواسته ملت مسلمان ايران، يعنى مجلس شوراى اسلامى را گرفت.

نقش عوامل مختلف در نهضت مشروطيت

در بيدارى مردم ايران و حركت سياسى‌اى كه منجر به نهضت مشروطيت و تدوين قانون اساسى مشروطه شد، عوامل مختلف، مؤثر بود كه هر كدام از نقشى خاص و ارزشى متفاوت برخوردار است، از آن جمله:

١. تفكر عقيدتى و سياسى توده‌هاى مردم مسلمان مبنى بر غير شرعى بودن نظام استبداد قاجارى و اعتقاد به تنفر نسبت به ظلمه و جباران و دستگاه جور كه روح همه نهضتهاى اسلامى محسوب مى‌شود.

٢. جنبش تنباكو كه توانست با قدرت مردمى طلسم افسانه‌اى «استبداد ناصرى» را بشكند و آنچه را كه به نظر عده‌اى ناممكن بود ممكن سازد و راه ملت را براى گرفتن حقوق بر باد رفته‌اش باز كند و روح مقاومت را در برابر رژيم ستم‌شاهى و سلطه خارجى به كالبد جامعه اسلامى بدمد.

٣. افكار بيداركننده و مبارزات سيد جمال الدين اسدآبادى كه خود تداوم حلقات متصل به هم نهضتهاى اسلامى گذشته بوده است. افكار سيد نخست توسط مجله ضياء الخافقين و سپس در مجلسه عروة الوثقى انتشار يافت.

نهضت سيد جمال الدين اسدآبادى چه در زمانى كه در داخل ايران جريان داشت