عرفان اسلامى تفسير مصباح الشريعه و مفتاح الحقيقه - انصاريان، حسين - الصفحة ٢١٣ - اسرار تيمم

به علم است و معناى آيه معناى مطابقى است و ذكر عرش به خصوص در آيه شريفه به خاطر اين است كه اعظم اجسام و اقرب اشيا به مقامات بالاى مجرده است.

وقتى اعظم اشيا مخصوص به شيئى از اوصاف مشترك بين كل شد، به ناچار احقر اشيا هم از اين وصف برخوردار است.

در گفتار حضرت حق:

[الرحمن على العرش استوى‌][١].

[خداى‌] رحمان بر تخت فرمانروايى و تدبير امور آفرينش چيره و مسلط است.

نيز همين معانى را بايد گفت؛ زيرا «استوى» به معناى استيلا است و ذكر خصوص عرش براى اين است كه اعظم اشيا و اعظم اجسام است و استيلا بر اعظم اشيا مستلزم استيلا بر احقر اشيا است به طريق اولى و در اينجا مباحثى از معقول وجود دارد كه جايش نيست، اين مسئله آب حقيقى.

اما مسئله خاك حقيقى كه به حكم عقل در ازاى آب حقيقى است و خاك حقيقى عبارت از علوم ظاهرى است كه به منزله خاك صورى در برابر آب صورى است و به منزله پوست در برابر مغز است.

هم چنان كه مراد از آب حقيقى علوم روحانى و معارف قدسى است، مراد از خاك حقيقى علوم حسى كسبى و معارف فكرى حدسى است.

همه جا خاك به معناى خاك صورى نيست، آنجا كه خداوند در قرآن مى‌فرمايد: مثل عيسى مثل آدم است، از خاك آفريده شده، آيا تمام هستى عيسى‌

[١] -طه( ٢٠): ٥.