عرفان اسلامى تفسير مصباح الشريعه و مفتاح الحقيقه - انصاريان، حسين - الصفحة ١٣٩ - خشوع

صاحب «قاموس قرآن» مى‌گويد[١]:

آنچه مسلم است اين است كه خشوع به معنى تذلل و تواضع است و آن با سكوت و آرامى و اطاعت و سر به زير انداختن قابل جمع و تطبيق است.

و اين حقيقت هم درباره قلب به كار رفته هم درباره ساير اعضا و به عبارت ديگر داراى معناى وسيعى است، هم شامل حال درون است و هم شامل وضع بيرون آدمى است. در آيه فوق درباره قلب به كار رفته و در آيه ذيل براى صدا:

[و خشعت الأصوات للرحمن فلا تسمع إلا همسا][٢].

و صداها در برابر [خداى‌] رحمان فرو مى‌نشيند و جز صدايى آهسته [چيزى‌] نمى‌شنوى.

در هر صورت بيش‌ترين استعمال خشوع در مسئله قلب است، چنانچه آيات و روايات نشان مى‌دهد.

ام صادق ٧ مى‌فرمايد:

خداوند عز و جل به موسى خطاب كرد: مى‌دانى چرا از ميان اين همه افراد خلقم تو را به صحبت خود انتخاب كردم؟ عرضه داشت: يا رب! براى چه؟ پاسخ شنيد: اى موسى! بندگانم را زير و رو كردم، كسى را در مقام نفس متذلل‌تر از تو نسبت به خودم نيافتم، اى موسى! هرگاه نماز مى‌خواندى صورتت را بر خاك مى‌گذاشتى.

خشوع نمى‌گذارد، انسان از عبادت و بيدارى شب و گريه در گوشه خلوت راحت باشد، دل خاشع پرقيمت‌ترين دل در بارگاه قدس حضرت دوست است.

[١] -قاموس قرآن: ٢/ ٢٤٩.

[٢] -طه( ٢٠): ١٠٨.