پيشوايان هدايت - حكيم، سيد منذر؛ مترجم عباس جلالي - الصفحة ١٤٣ - وضعيت اجتماعى

در جامعه آن روزگار شيعه نيز وجود داشتند اما با سختى و آزار بسيار زيادى روبرو بودند[١].

البته اين بدين معنا نبود كه حاكمان دولت عبّاسى به مذهب سنّى التزام دينى داشته‌اند، بلكه آن‌ها تنها مى‌خواستند حركت ائمّه را در ميان امت كنترل كرده و به محاصره درآوردند و با وسايل و طرق مختلف آن‌ها را تحت نظر داشته باشند. از جمله اين راه‌ها و وسايل مى‌توان به موارد زير اشاره نمود:

كمك و يارى به فرقه‌ها و حركت‌هايى كه آراء و عقايد هيأت حاكم را تحمّل كرده و هيأت حاكم مى‌دانست كه با تقويت آن‌ها هيچ سركشى و تمرّدى از جانب آنان صورت نخواهد گرفت. بدين شكل بود كه چنين فرقه‌هايى بر سر سفره بذل و بخشش حكومت زندگى كرده، بزرگ شده و در راه استمرار و ادامه حكومت خلفا قيام مى‌نمودند.

و چنانكه سابقا توضيح داديم اين مهم جز با وارد شدن عنصر ترك در حكومت كه همواره به تكبّر، سيطره و عدم فرمانبردارى از حكومت خليفه عبّاسى مايل بودند امكانپذير نمى‌گرديد.

اما در رابطه با پراكندگى اجتماعى در اين عصر مى‌توان طبقات مختلف جامعه را در آن دوره بررسى نمود. طبقات آن دوره عبارتند از:

١. طبقه بردگان. مصر، آفريقاى شمالى و شمال جزيرة العرب از مهمترين بازارهاى فروش بردگان سياه بود، بسيارى از زنان و مردان اهل زنگ براى كشاورزى و نگهبانى از خانه‌ها گرفته و به اين بازارها آورده مى‌شدند. لازم به ذكر است كه فراوانى زنگيان در عراق منجر به قيام و نهضت زنگيان گرديد كه‌

[١] . تاريخ الاسلام السّياسى ٣/ ٤٢٣.