پيشوايان هدايت - حكيم، سيد منذر؛ مترجم عباس جلالي - الصفحة ١٤٤ - وضعيت اجتماعى

از سال ٢٥٥ تا ٢٧٠ ه ق بيش از چهارده سال به طول انجاميد[١].

دولت و امت اسلامى براى خاموش كردن اين قيام خون‌هاى بسيارى ريخته و اموال بسيارى صرف نمودند كه خود، عامل مهمى در تضعيف دولت مركزى گرديد.

٢. اهل ذمّه، آنان يهود و نصارى بوده و دولت در امور و شعائر مذهب آنان به هيچ وجه دخالتى نداشته بلكه برعكس تساهل و تسامح حاكمان در برابر آنان به حدّى بود كه آنان در مراسم و جشن‌هاى حكومتى شركت كرده و حكومت‌ها دستور به حمايت از آنان مى‌دادند[٢].

٣. مردان دربارى، مالكان و ديگرانى كه نفوذ زيادى در سياست دولت و تأثير گسترده‌اى در وضع اقتصادى و اجتماعى جامعه داشتند.

٤. عامّه مردم كه ماليات‌هاى سنگين، جنگ‌هاى خانمانسوز و اختلافات و منازعات داخلى، آنان را از پا درآورده بود.

٥. طبقه گسترده ديگرى نيز از بردگان و غير بردگان به وجود آمده بود كه عبارت از مطربان و آوازخوانانى بود كه رونق‌بخش شب زنده‌دارى‌هاى پر لهو و لعب خلفا و ديگران بودند، و قيمت چنين بردگانى به صورت قابل توجّهى بالا رفته بود[٣]، تا جايى كه اين امر حتّى در داخل دربار روابط ميان دربار و فرماندهان سپاه را از ترك و غير ترك ضعيف كرده بود، چه رسد به آثار منفى كه در كل جامعه اسلامى داشته است.

[١] . تاريخ طبرى، جلد هفتم، رويدادهاى سال ٢٥٥ تا ٢٧٠ ه ق.

[٢] . الحضارة الاسلامية/ ٢٦٨، ر. ك تاريخ الاسلام السّياسى ٣/ ٤٢٤.

[٣] . تاريخ الاسلام السّياسى ٣/ ٤٣٥.