پيشوايان هدايت - حكيم، سيد منذر؛ مترجم عباس جلالي - الصفحة ٢٢٩ - مبحث سوم سازمان وكلا در زمان امام حسن عسكرى عليه السلام

همين جاست كه از يك سو اعتماد بر افراد ثقه و مورد اعتماد و از سوى ديگر عادى شدن برنامه ارتباط با امام عليه السّلام از طريق وكيلان به جاى ارتباط مستقيم امرى ضرورى مى‌نمود، اما اين كار احتياج به سياستى داشت كه بر سنّت‌هاى اجتماعى تكيه كرده و از آن الهام گرفته باشد.

البته به هيچ وجه امكان نداشت چنين مؤسّسه‌اى كه جايگزين امام معصوم عليه السّلام خواهد بود به يكباره و در زمان غيبت صغرى ايجاد شود، بلكه ناچار، براى تأسيس چنين مؤسّسه‌اى زمينه‌سازى لازم بود تا پس از تأسيس، در طول زمان شايستگى آن به اثبات برسد؛ شيعيان نيز به وكلا مراجعه كرده و از شايستگى آنان مطمئن گردند تا اين سازمان در جامعه شيعى ريشه بدواند و در نهايت، اين جانشين قادر باشد نيازهاى واقعى فرزندان طايفه شيعه را پاسخ گويد و صدمه‌اى كه از غيبت به شيعيان وارد مى‌شود چندان اثرگذار و قوى جلوه نكند. از همين جاست كه مى‌بينيم فعاليت اين مؤسّسه رفته‌رفته گسترش يافته و نقش آن با شدت يافتن سختى شرايط محيطى امامان معصوم مهمتر و بيشتر شده و هرچه ائمّه به عصر غيبت نزديكتر مى‌شدند نقش چنين موسّسه‌اى آشكارتر مى‌گرديد.

بنابراين واضح است كه عصر حضرت امام حسن عسكرى عليه السّلام كه نقطه انتقال مهم و جوهرى عصر حضور به عصر غيبت مى‌باشد مستلزم اعتماد زياد بر وكيلان بوده، طلب مى‌كرد تا سازمان آنان استحكام يافته، مسئوليت‌هايشان بيشتر شده و دايره فعاليت و حضورشان در جامعه گسترش يابد؛ گسترشى كه زمينه‌ساز انتقال اتباع اهل بيت عليهم السّلام به دوران غيبت گردد؛ دورانى كه آنان در آن دوران از امام و رهبر معصوم خود جدا خواهند شد.

اگر ميان تعداد وكيلان حضرت امام عسكرى عليه السّلام با وكيلان حضرت امام‌