پيشوايان هدايت - حكيم، سيد منذر؛ مترجم عباس جلالي - الصفحة ١٤٢ - وضعيت اجتماعى

مركزى نبودند. تاريخ‌نويسان به اين مرحله از تاريخ اسلام، مرحله خودمختارى اميران نام نهاده‌اند[١]، به علاوه دولت‌هاى مستقلى از قبيل امارت حمدانيان، آل بويه و دولت صفّاريان در ١٥٤ ه ق، دولت سامانيان در ٢٦١ تا ٣٨٩ ه ق و ... كه رفته‌رفته به پاره‌پاره شدن و سقوط دولت عبّاسيان در سال ٦٥٦ هجرى منجر گرديد.

بافت جامعه اسلامى در اواخر عصر اوّل عبّاسى از عناصر چندى تشكيل مى‌شد كه آن عناصر عبارت بودند از: عرب، فارس و مغربى. در زمان معتصم عبّاسى عنصر ترك نيز در صحنه سياست جهان اسلام ظاهر گرديد، چراكه معتصم آن‌ها را به‌عنوان نگهدار و پاسدار خود انتخاب نموده و مناصب دولتى را به آن‌ها سپرده، عرب و فارس را از آن مناصب محروم نمود. عرب‌ها و فارس‌ها وقتى كه وجود ترك‌ها را براى خود به‌عنوان خطرى احساس نمودند دست به دامن كمك از مغربى‌ها (- آفريقايى‌ها) و فراغانى (- آسياى ميانه)[٢] و ديگر سپاهيان مزدور گرديدند[٣].

همچنين ملاحظه مى‌كنيم كه در اين عصر مسلمانان به پيروان طوايف مختلف تقسيم شدند و جامعه اسلامى در معرض انواع تنازعات مذهبى كه خود منجر به جدايى و پراكندگى مى‌شد قرار گرفت.

در جامعه آن روز اهل سنّت قسمت اعظم جامعه را تشكيل داده و در زمان نفوذ تركان به مقدار زيادى از آزادى مذهبى و اعتماد به نفس برخوردار بودند،

[١] . دكتر حسن ابراهيم حسن، تاريخ الاسلام السّياسى ٣/ ٢٦ به بعد.

[٢] . ظاهرا مراد از مغاربه اهالى مغرب مراكش) و فراغنه اهالى فرغانه باشد فرغانه منطقه‌اى است كه امروزه در حدود آسياى ميانه و قسمتى از افغانستان واقع مى‌گردد و طبق آنچه ياقوت حموى در معجم البلدان: ٤/ ٢٥٣ آورده در پنجاه فرسنگى سمرقند بوده است.

[٣] . تاريخ الاسلام السّياسى ٣/ ٤٢٢- ٤٢٣.