متافيزيك از نظر رئاليزم - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٧١ - مادّه چيست؟
جهان حسى و موجودات عينى و پديدههاى مادى نيرو و انرژى است كه حقيقت واحده است، و اختلافات موجودات محسوس هيچ يك ذاتى ماده نبوده همه عرضى و حادث است، ماده علة العلل جهان نيست.
وقتى از نظر علم انتهاى موجودات بسوى قوّه و انرژى كه يك حقيقت واحد است دانسته شد بدون تردد احتياج عالم بافريدگار جهان- سبب فاعلى- نيز قطعى ميگردد زيرا يك حقيقت واحده كه از علم و قدرت و حكمت و تدبير فاقد باشد نمىتواند سبب و منشاء اين همه آثار متضاد و ظواهر مختلف باشد.
طبيعت آب نمىتواند در حد ذات خود سردى و گرمى داشته باشد، آتش نمىتواند با تأثير حرارت تأثير سيراب شدن را نيز واجد باشد.
اساسا اعتبار تمام علوم تجربى بر همين نكته استوار است كه يك حقيقت مادى واحد نمىتواند دو اثر متضاد را از خود بروز دهد، مثلا دكترى در اثر تجربه مكرر و آزمايش متوالى متوجه شد كه فلان دواء بسبب برطرف كردن مرض معينى ميگردد، فورا اعلام ميدارد كه فلان دواء براى رفع فلان مرض سفيد است او احتمال نميدهد كه همين دوا سبب وجود آن مرض گردد و يك شئ واحد با طبيعت وحدانى خود اثرات متضادى داشته باشد، و اگر چنين مىشد دكتر نمىتوانست حكم قطعى صادر كند.
بارى اختلاف موجودات كاشف از تأثير اراده واجب الوجود مختار و توانا و دانا ميباشد.