در قالب زمزمه‌اى عاشقانه در جستجوى عدالت‌گستر جهان، و خطاب‌هايى عارفانه به امام زمان عليه السلام و درخواست‌هايى از عمق جان از خداوند منّان، بيان شده است.

نگاهى به سند دعاى ندبه‌

قوّت متن اين دعا، و استناد بسيارى از آن به آيات قرآن و احاديث صحيحه‌[١] از يك سو، و مطلوبيت مطلق دعا از سوى ديگر، به اين دعا، وجاهت خاصى مى‌بخشد؛ ليكن بى‌ترديد استناد آن به اهل بيت عليهم السلام بر اعتبار و اهميت آن خواهد افزود. لذا اجمالًا به ارزيابى سند اين دعا خواهيم پرداخت.

١. دعاى ندبه در مصادر كهن‌

كهن‌ترين مصادر موجود كه اين دعا را نقل كرده‌اند، عبارت‌اند از:

الف- المزار الكبير،[٢] نگاشته محمّد بن جعفر، معروف به ابن مشهدى (ق ٦ ق)

با توجّه به طبقه اين فرد، مى‌توان او را از افراد قرن ششم دانست؛ ولى سال دقيق تولّد و وفات وى روشن نيست. مرحوم شيخ آقا بزرگ تهرانى به سبب قرائنى، او را هم‌دوره ابن زهره (٥١١- ٥٨٥) شمرده است.[٣]

اين كتاب، يكى از كهن‌ترين كتاب‌هاى زيارتى است كه مورد اعتماد عالمان بوده است، اگرچه در انتساب آن به ابن مشهدى و همچنين شخصيت ابن مشهدى، اختلاف وجود دارد.[٤]

[١]. ر. ك: شرح دعاى ندبه، سيّد على‌اكبر موسوى محبّ الاسلام. ايشان دعاى ندبه را به ١٢٤ فقره تقسيم نموده‌و منابع قرآنى و روايى هر فقره را از جوامع حديثى شيعه و سنّى استخراج كرده است. نيز، ر. ك: با دعاى ندبه در پگاه جمعه، مجله موعود: ش ١٤- ١٩.

[٢]. المزار الكبير: ص ٥٧٣.

[٣]. الذريعة: ج ٨ ص ١٩٣.

[٤]. برخى از متأخران همانند محدّث نورى و شيخ آقا بزرگ تهرانى، انتساب اين كتاب به ابن مشهدى را مسلّم شمرده‌اند( خاتمة مستدرك الوسائل: ج ١ ص ٣٦٠، الذريعة: ج ٢٠ ص ٣٢٤)؛ ولى برخى همانند علّامه مجلسى در اين امر تشكيك نموده‌اند. علّامه مجلسى در باره آن نوشته است:« المزار الكبير تأليف محمّد بن المشهدى أو السيد فخار أو بعض معاصريهما»( بحار الأنوار: ج ٩٧ ص ١٠٢).

همچنين در بسيارى از موارد در كتاب بحار الأنوار نام او نيامده و با عنوان مؤلّف المزار الكبير ياد شده است. اختلاف در باره ابن مشهدى از جانب ديگر نيز وجود دارد؛ چون اطلاعات چندانى درباره او در دست نيست. شيخ حرّ عاملى در باره وى گفته است:« وى مردى فاضل، محدّث و راستگو بود و نوشته‌هايى از شاذان بن جبرئيل قمى دارد»( أمل الآمل: ج ٢ ص ٢٥٢ و ٢٥٣)؛ ولى آية اللَّه خويى در باره او اين گونه گفته است:« اعتبار خود اين كتاب براى ما ثابت نشد؛ براى اين كه وضعيت محمّد بن مشهدى، روشن و شخصيتش شناخته نيست؛ محدّث نورى اصرار دارد كه وى، محمّد بن جعفر بن على بن جعفر مشهدى حائرى است، امّا اين گفته محدّث نورى، تنها گمان مى‌آورد[ و علم‌آور نيست‌]»( معجم رجال الحديث: ج ١ ص ٥١). علّامه مجلسى نيز در باره شخص مؤلّف كتاب ترديد دارد، ولى كتاب را معتبر شمرده و مى‌گويد:« از كيفيت اسناد المزار الكبير استفاده مى‌شود كه كتاب معتبرى است و سيّد ابن طاووس هم اخبار و متن زيارت‌هاى بسيارى را از آن نقل كرده است»( بحار الأنوار: ج ١ ص ٣٥).