این در حالی است که در هیچ یک از نسخ کهن و معتبر نهج البلاغه این عبارت وجود ندارد و در واقع می‌توان چنین گفت که این جمله، افزودۀ ناسخان و کاتبان نهج البلاغه است که در صدد تفسیر کلام امام† بوده‌اند.[٢]

با این همه، برای نخستین بار «ابن ابی الحدید»(م٦٥٦‌ ق) در شرح خطبه ٢٢٨ تصریح کرده است که مقصود از کلمه «فلان» عمر بن خطاب است. وی به نقل از عالم شیعی و سید نسابه «فخار بن معد موسوی» می‌نویسد:

و فلان المكنّی عنه عمر بن الخطاب و قد وجدتُ النسخة التی بخط الرضی أبی الحسن ـ جامع نهج البلاغة ـ و تحت فلان عمر، حدّثنی بذلك فخار بن معد الموسوی الأودی الشاعر...[٣]

این سخنِ ابن ابی الحدید با عکس العمل‌های متفاوتی مواجه گردید؛ به طوری که بعضی ـ که بیشتر از عالمان اهل سنت بوده‌اند ـ آن را تأیید کرده[٤] و بعضی دیگر، با استناد به تعارض و ناهماهنگی این خطبه با دیگر کلمات علی† آن را نپذیرفته‌اند.[٥] در

[١]. این مطلب از تحقیق ارزشمندی که آقای عزیز الله عُطاردی انجام داده و نسخه صبحی صالح را با ٢٥ نسخه خطی نهج البلاغه مقایسه کرده‌اند، به روشنی قابل درک است. ر.ک: نهج البلاغه، تحقیق و تصحیح: عزیز الله عطاردی، خطبه ٢٢٨.

[٢]. نسخه نصیریه، نگاشته شده در سال ٤٩٩‌ق، منتشر گردیده است.

[٣]. نسخه ابن مؤدب، نگاشته شده به سال ٤٩٤‌ق، به چاپ رسیده است

[٤]. نسخه ابن شدقم، در میان سال‌های ٩٩٤ تا ٩٩٦‌ق، از روی چهار نسخه معتبر رونویسی شده است.

[٥]. ابن‌میثم در مواضع متعددی از شرح خود به این مسأله تصریح کرده است؛ چنان که در شرح عبارتی از خطبه ١٩٠«وَ كَانَ لَيْلُهُمْ فِی دُنْيَاهُمْ نَهَاراً » آورده است: «و فی نسخه الرض‌یŠ بخطّه، كأنَّ...‌ّّّّّ» (‌مصباح السالکین، ج٤، ص٢٠٩). همچنین ابن ابی الحدید در ذیل حکمت ٤٧١ نهج البلاغه تصریح کرده است: «و اعلم أنّ الرضیّّŠ قطع كتاب نهج البلاغة علی هذا الفصل و هكذا وجدتُ النسخة بخطه...» (شرح نهج‌ البلاغه، ج٢٠، ص١٨٠).