هشتگانه مفید (م٤١٣ق) به ابن شاذان نیز قرار دارد[١]. بنا بر تحقیق مولّف، طوسی (م٤٦٠ق) ‌طُرق متعدد به فضل دارد ‌كه در چهار طریق آن علی بن محمّد بن قتیبه قرار گرفته است[٢]. نجاشی (م٤٥٠ق) در مقدمه رجالش تصریح کرده که به برخی از افراد، طرق گوناگونی دارد، اما به ذكر یكی بسنده كرده و به تفصیل نگراییده است. وی در طریق دسترسی به آثار و مكتوبات فضل بن شاذان به ابن قتیبه اكتفا نموده است[٣].

٣. أساتیدِ ثقه، مقتدای ابن قتیبه

گرچه وثاقت استاد ملازم وثاقت شاگرد نیست، اما با توجه به اصول عدم انفکاک جریان تعلم از تربیت، تأثیر و تأثر متقابل معلم و متعلم، تأثیر اساتید ثقه در تکوین بینش و عقیده شاگردان و همخوانی روحی بین آن دو، می‌توان روزنه‌ای به شخصیت ابن قتیبه با شناخت مشایخ وی گشود. این محدث و متكلم شیعی در پی تحصیل معارف دینی و گسترش زوایای دانش خویش، به قلمرو خراسان بسنده ننموده، بلكه مشایخ دیگر اقالیم علمی وحدیثی را نیز ملاقات کرده و به تحمل اخبار از آنها پرداخته است كه اكثریت قریب به اتفاق آنها، از ثقات و صحابیان بزرگ امام رضا، جواد، هادی و عسكری‰ بوده‌اند. گرچه سال ولادت و وفات ابن قتیبه در هیچ منبع رجالی، حدیثی و تاریخی به قلم نیامده است، اما با توجه به طبقه اساتیدش، وی در نیمه دوم قرن سوم زیست می‌نموده است.

*استادیار دانشکده الهیّات دانشگاه سیستان.

[١]. فجر الإسلام، ص٢٧٥. سید محسن أمین در پاسخ سخنان غرض‌آلود وی، به درستی نوشته است: و هو قد عكس و «ابن قتیبة» علی بن محمّد النیشابوری من فضلاء الشیعة و الحكم بأنه وضّاع جزاف، من القول شأن من لا یبالی ما یقول؛ إبن قتیبه، همان «علی بن محمّد بن قتیبه نیشابوری» است كه از دانشمندان بلند آوازه شیعه است، و این كه وی «وضّاع» و «گزافه گو» قلمداد شده، گفته کسانی است که دقّت و کنترل بر سخنان خویش ندارند. (أعیان الشیعه، ج١، ص٥٥)

[٢]. معرفة الحدیث، ص١٧٨، ٢٠٥، ٢٧٠.