علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٣٠٢
٣. خالی بودن کتابهای فهرست از این حدیث: از آنجا که این روایت ناظر به کتب بنیفضال است، باید کتابهای فهرستنگاری بدان اهمیت میدادند؛ زیرا این روایت درصدد بیان ارزش کتب بنیفضال است و ارزیابی کتابها یکی از وظایف اصلی کتابهای فهرست است. به عبارت روشنتر، اگر این روایت ثابت بود و از دیدگاه نجاشی و شیخ طوسی پذیرفتنی بود، آنها در کتابهای فهرست خود، بدان اعتنا و اعتماد میکردند. اما میبینیم که اثری از این حدیث در فهرست به چشم نمیخورد؛ با این که نجاشی خرّیت این فن و نیز معاصر شیخ طوسی، راوی این روایت، بوده است و هر دو در بغداد بودند. پس بعید است که این روایت از چشم او دور مانده باشد. اگر نجاشی از این روایت غفلت کرده باشد، بسیار بعید است که شیخ طوسی در کتاب الفهرست، با این که آن را در کتاب الغیبة نقل کرده، از آن غافل شده باشد. شیخ طوسی در ترجمه او گفته است:
علی بن حسن بن فضال فطحی مذهب، ثقه، کوفی، کثیرالعلم، دارای اخبار زیاد، خوش تصنیف، غیر معاند، و هم دوره اصحاب امامی ما ـ که قایل به امامت دوازده امام هستند ـ است...
با این که شیخ طوسی او را با عبارت «فطحی المذهب، ثقة، کوفی، کثیرالعلم، واسع الاخبار» وصف کرده و در وصف کتابهای او «جید التصانیف» گفته است، اگر تمامی روایتهای موجود در کتابش صحیح بود، بیتردید، بدین نکته بسیار مهم اشاره میکرد؛ همچنان که اگر راویانی که بنیفضال از آنها نقل کرده ثقه بودند، خود شیخ طوسی در رجال و فهرستش توثیق میکرد؛ در حالی که اشارهای بدانها نکرده است.
٤. عدم انسجام متن روایت: اگر در متن حدیث دقت کنیم، خواهیم دید که متنی غیر منسجم دارد. تشبیه مذکور در حدیث تشبیهی غریب است، زیرا بین مشبه و مشبه به دو نقطه افتراق وجود دارد: