تحلیلی به هدف بیان راهکارهای شناسایی پدیده تصحیف در احادیث سامان یافته است. از آنجا که اندک تغییر در حروف و کلمات، فهم ما را از مقصود اصلی معصوم: با مشکل مواجه خواهد کرد و ما را در رسیدن به معنایی درست و مقبول ناکام می‌گذارد، توجه به پدیده تصحیف از اهمیت بسزایی برخوردار است. در این نوشتار به بررسی مفهوم تصحیف، انواع، عوامل و پیامدهای آن و در نهایت راهکارهای شناسایی روایات تصحیف شده و ضرورت تصحیح آن پرداخته شده است.

کلید واژه‌ها: حدیث مصحّف، تصحیف، آسیب‌شناسی فهم احادیث، فقه الحدیث، درایة ‌الحدیث و نقد الحدیث.

درآمد

خداوند متعال تبیین و تفسیر کلامش را در قرآن به سنت پیامبرˆ واگذار کرده است: )وَأَنزَلْنَا إِلَيْک الذِّکرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَکرُونَ([١] و پیامبرˆ نیز سنّت را همانند قرآن دانسته است: «إِنِّی قَدْ أُوتِیتُ الْقُرْآنَ و مِثلَه مَعه»[٢] لکن سوگمندانه احادیث، این میراث گرانقدر بر خلاف قرینش (قرآن)،[٣] از دسترس تصحیف و تحریف، تغییر، وضع، تعارض، نقل به معنا و... مصون نماند؛ از این رو، از همان آغاز صدور حدیث،

[١]. تفسیر القمی ، ص ٢٠‌.

[٢]. مولی الصادق جعفر بن محمد† و من قبله كان مولی بنی أسد كوفی بزاز، ضعيف جداً لا يعول عليه. له كتاب يرويه جماعة. قال سعد: هو من غني و ابن أخيه (أخته) عبد الحميد بن أبي الديلم. أخبرنا أبو عبد الله بن شاذان، قال: حدثنا علی بن حاتم، قال: حدثنا محمد بن عبد الله بن جعفر، عن أبيه، عن أيوب بن... ، عن صفوان بن يحيی، عن أبی عثمان معلی بن زيد الأحول، عن معلی بن خنيس بكتابه‌ (رجال‌النجاشی، ص ٤١٧).

[٣] استادیار دانشگاه تهران.