سيناى فقاهت - موحد فاطمی، حسن - الصفحة ٣٢٦ - مصاحبه ها

كردند. ديديد كه در ساليان دراز چگونه استعمار بر آنها حكومت مى‌كرد و چه نوع خفقانى براى آنها به وجود آورده بودند كه حتى جرئت نفس كشيدن نداشتند.

بالأخره اين روزها (ايام رحلت امام خمينى) نه تنها شخصيتهاى مكتب تشيّع و اسلام درباره رهبرى امام مطالبى را مى‌گويند و از ايشان به بزرگى ياد مى‌كنند بلكه دشمنان، اين مرد را رهبرى متخصّص و بى‌نظير مى‌دانند. تعبير بعضى از راديوهاى بيگانه اين است كه امام به مرحله‌اى رسيد كه ميليونها نفر مردم ايران حاضرند خود را در راه او فدا كنند. چنين رهبرى در تاريخ نشان داده نشده است.

آيت‌الله بروجردى‌ [١]

حوزه: با تشكر از حضرت‌عالى كه قبول زحمت فرموديد و مصاحبه با ما را پذيرفتيد. لطفاً نقش آيت‌الله بروجردى را در شكوفايى حوزه بيان كنيد.

در پاسخ به اين سؤال در ابتدا بايد نگاهى اجمالى به وضع حوزه در سالهاى قبل از ورود ايشان داشته باشيم. بنده در اين زمينه مطالبى را كه خود شاهد بوده‌ام و يا شنيده‌ام، برايتان عرض مى‌كنم. چنان‌كه از پدرم و ديگران شنيدم، وضعيت حوزه در زمان رضاشاه وضعيت دشوارى بود. روحانيون در فشار عجيبى بودند حتى در پوشيدن لباس. در حوزه قم تنها چند نفر محدود اجازه پوشيدن لباس روحانى داشتند و باقى بايد طبق قانون متحدالشكل، از لباس روحانيت خارج مى‌شدند.

از اين رو فضلايى كه در مدرسه فيضه بودند، صبحها بين‌الطلوعين از

[١]. حوزه، ش ٤٤- ٤٣، فروردين- خرداد ١٣٧٠، ص ١٣٧- ١٦٠.