ماند؟ كَمٰاءٍ ،چون آبى است كه ما از [١]آسمان فرود آريم،و حدّ مثل قولى ساير باشد كه به او تشبيه كنند حال مذكور دوم را به حال مذكور اوّل. فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبٰاتُ الْأَرْضِ ،نبات و گياه زمين به آن آميخته شود.و براى آن گفت كه:نبات با آب آميخته شود،يعنى آب از او جدا نباشد و ما دام آب با او باشد،تا نبات نيكوتر و سيراب‌تر باشد.آنگه تفصيل داد آن نبات را كه از هر نوعى باشد.آنچه مردم خورند و آنچه چهار پاى خورند.آنچه مردم خورند،چون:بقول و حبوب و فواكه،و آنچه انعام خورد در [٢]ساير انواع گياه و حشيش.حتّى،تا آنگه كه در تمامى به غايت رسد و زمين زينت خود بگيرد و آراسته شود،اهل زمين [٣]گمان برند كه:آن در دست و ملك و تصرّف ايشان حاصل شد و ايشان را مستخلص شد.ناگاهى فرمان ما بيايد به شب و يا به روز،و آن را حصيد و دروده كند، كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ ،تا چنان شود كه پندارى دى نبوده [٤]است،من قولهم:غنى بالمكان اذا اقام به،و المغنى المنزل، و المغانى المنازل،قال النّابغة:

غنيت بذلك إذ هم لك جيرة منها بعطف رسالة و تودّد
آنگه خلاف كردند كه اين تشبيه چيست و از كجاست؟بعضى اهل معانى گفتند:تشبيه به آب است چون از آسمان فرود آيد اوّل پاكيزه باشد و صافى و بسيار و خوش‌طعم،آنگه با نبات مختلط شود و طعم بگرداند[١٣٩-ر]و بر خاك زمين آيد تيره شود،و چون مدّتى در غدير و آبگير بماند نضوب كند و خشك شود،متاع [٥]دنيا با اين ماند و حيات دنيا.

و بعضى دگر گفتند:تشبيه به نبات است كه،اوّل چون برآيد در اوان خود و وقت ربيع كه هوا به اعتدال باشد و بارانهاى پياپى باشد،نبات برويد تازه و طرىّ و مونق و معجب،تا روزى [٦]چند برآيد و هوا گرم باشد [٧]باران بازايستد گياه زرد شود و خشك شود،چنان كه در دگر آيت فرمود:

[١] .همۀ نسخه بدلها،بجز آز:كه آن را.

[٢] .همۀ نسخه بدلها:از.

[٣] .همۀ نسخه بدلها:و اهل آن زمين.

[٤] .اساس:بوده،به قياس با نسخۀ مل،تصحيح شد.

[٥] .همۀ نسخه بدلها،بجز مج:و متاع.

[٦] .همۀ نسخه بدلها،بجز مج:باز روزى.

[٧] .همۀ نسخه بدلها:گرم شود.