روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٣٤٤

شيخ ابو على اين وجه را كه از فرّاء حكايت كرديم اوّلا،به آن‌كه [١]گفت:در اين سورت [٢]«ميم»ها بيش از اين مجتمع شد كه هيچ را حذف نكردند،يعنى آن قول كه گفت:اصل«لمن ما» [٣]بوده است،«نون»را«ميم»كرده‌اند براى ادغام،و سه «ميم»جمع شده است كه [٤]نه چهار«ميم»جمع شد در اين سورت [٥]في قوله: ...وَ عَلىٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ [٦]،و هيچ نيفگندند.

و از كسائى حكايت كردند كه او گفت-من وجه تثقيل:«لما»در اين آيت نمى‌شناسم،و شيخ ابو على[گويد:كسائى اين كه گفت دور نگفت از صواب و شيخ ابو على] [٧]گفت:اگر چنان كه«ان»را تخفيف كردند [٨]و«لمّا»را تثقيل،و آن را بر«ما»ى نفى تفسير دهند و تفسير آيت چنين گويند:و ما كلّ الّا ليوفّيهم اللّه الجزاء،چنان كه دگر جاى گفت: ...وَ إِنْ كُلُّ ذٰلِكَ لَمّٰا مَتٰاعُ الْحَيٰاةِ الدُّنْيٰا [٩]، يعنى،ما كلّ ذلك الّا متاع الحياة الدّنيا،روشن بودى در معنى،امّا نصب كلاّ مشكل باشد با اين معنى-و اللّه اعلم بمراده.

و اين جمله نحو،اين جا براى آن گفته شد كه،خواستم تا معنى آيت بر قراءات [١٠]روشن شود و قرائت صحيح و معترض پيدا شود،و الّا در پارسى اطناب در نحو شرط نيست،و بر جمله معنى آيت آن است كه:خداى تعالى همه‌كس را جزاى عمل به تمامى بدهد،يا هيچ‌كس نباشد و الّا او را جزاى عمل به تمامى بدهد [١١]،و معنى از اين دو بيرون نيست بر اين اختلاف قراءات و وجوه كه ذكر كرده شد. إِنَّهُ بِمٰا يَعْمَلُونَ [١٢]خَبِيرٌ ،او [١٣]به آنچه ايشان مى‌كنند داناست.

آنگه حق‌تعالى رسول را گفت-و مراد او امّت-كه:راست باش اى محمّد چنان كه تو را فرموده‌اند.سفيان ثورى گفت:على القرآن [١٤]،بر قرآن مستقيم باش،