است كه:آن فرح كه آن مذموم است و ما را از آن نهى كرده‌اند بطر و اشر است كه به اختيار ماست،و امّا آنچه نه بقصد و داعى ما باشد از سرور عند سببى،امرونهى و تكليف آن را متناول نباشد،ديگر آن‌كه:آنجا كه مطلق گفت مذموم است،و آنجا كه مقيّد گفت به قرينۀ مدح ممدوح است[كقوله: فَرِحِينَ بِمٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ... [١]،و آنچه مقيّد است به قرينۀ ذم [٢]كقوله: فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ... [٣]،و از جمله آنچه به قرينه مدح آمد و ممدوح است] [٤]قوله تعالى:

يَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ، بِنَصْرِ اللّٰهِ... [٥] ،و قوله: فَلَمّٰا جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنٰاتِ فَرِحُوا بِمٰا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ [٦].

قُلْ أَ رَأَيْتُمْ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ -الآية،حق‌تعالى بدين آيت خطاب كرد [٧]با مشركان عرب بر زفان [٨]رسول-عليه السّلام-گفت:أ علمتم،بدانسته‌ايد [٩]آنچه خداى تعالى[١٤٨-پ]بفرستاد براى شما از روزى شما،ازآنجا حرام و حلال كرديد، يعنى خداى تعالى براى شما ارزاقى پديد كرد،شما از [١٠]خويشتن آن را حرام كرديد بى‌حجّتى و بيّنتى از خداى تعالى،چون:بحيره و سائبه و وصيله و حام.

آنگه گفت:يا محمّد!بپرس از ايشان و بگو ايشان را كه:خداى دستورى داد شما را؟استفهامى است بر سبيل تقريع و ملامت-يعنى بى‌دستورى خداى مى‌كنيد أَمْ عَلَى اللّٰهِ تَفْتَرُونَ ،يا دروغ بر خداى مى‌نهيد؟چون قسمت اوّل باطل شد، [قسمت] [١١]دوم درست شد،و مورد آيت انكار و تقريع است بر آنان كه از خويشتن تحليل و تحريم كردند.

آنگه تهديد كرد ايشان را[كه] [١٢]: وَ مٰا ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللّٰهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيٰامَةِ ،گفت:چه گمان مى‌برند آنان كه دروغ بر خداى نهادند كه،روز

[١] .سورۀ آل عمران(٣)آيۀ ٧٠.

[٢] .آو،آز:دوم.

[٣] .سورۀ توبه(٩)آيۀ ٨١.

[٥] .سورۀ روم(٣٠)آيۀ ٤.

[١٢] [٤] .اساس:ندارد،به قياس با نسخۀ مج،افزوده شد.

[٦] .سورۀ مؤمن(٤٠)آيۀ ٨٣.ظاهرا اين آيه براى مورد مدح كه مؤلف اراده كرده است،مناسب نمى‌نمايد.

[٧] .آو،آج،بم،لب،آز:حكايت كرد.

[٨] .همۀ نسخه بدلها:زبان.

[٩] .آو،آج،بم،مل،آز:ندانسته‌ايد.

[١٠] .لب:بهره.

[١١] .اساس:ندارد،به قياس با نسخۀ آو،افزوده شد.