آنگه گفت بر سبيل تعجّب و ملامت: فَمَنْ أَظْلَمُ ،ظاهر استفهام است و معنى توبيخ و تقريع،گفت:كيست بيدادگرتر [١]و ظالم‌تر از آن‌كس كه او بر خداى دروغ فروبافد!و افتراء،اختراع دروغ باشد از خويشتن كه كس نگفته باشد،و دروغ ايشان بر خداى آن بود كه،با او انباز كنند [٢]و او را زن و فرزند گفتند،و در او جبر گفتند كه: لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مٰا أَشْرَكْنٰا وَ لاٰ... [٣]،به بدل عدل و توحيد،جبر و تشبيه گفتند: أَوْ كَذَّبَ بِآيٰاتِهِ ،[يا] [٤]به آيات او تكذيب كند و آن را دروغ دارد از محمّد و قرآن كه معجز اوست و ديگر معجزات او.آنگه گفت:انّه،و[ها] [٥]،ضمير شأن و كار راست،يعنى شأن و كار چنين افتاد [٦]كه گناهكاران يعنى كافران فلاح و ظفر و نجات نيابند.

وَ يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ ،آنگه وصف كرد ايشان را،گفت:مى‌پرستند [٧]بدون خداى تعالى يعنى جز او.[و] [٨]گفتند:فرود او بتانى را.و«ما»،نكرۀ موصوفه است و صالح بود لفظ او واحد و تثنيه و جمع را،و التّقدير:و يعبدون من دون اللّه شيئا،او اشياء،كه از صفت او آن است كه:هيچ مضرّت نكند ايشان را ازآنجا [كه] [٩]قادر نباشد برآن،و هيچ منفعت نكند ازآن‌كه نتواند.و آنگه [١٠]چون ايشان را از آن بپرسند كه چرا پرستى اينان را؟گويند: هٰؤُلاٰءِ شُفَعٰاؤُنٰا عِنْدَ اللّٰهِ ،اينان شفيعان مااند نزد خداى تعالى،و سبب آن بود كه ايشان گفتند:عبادات ما خداى را بنشايد،ما از جملۀ آفريده‌هاى او چيزى اختيار كنيم و توجيه عبادت كنيم به او تا ما را به او نزديك كند و شفيع ما باشد پيش او.[و] [١١]اين اعتقادى باطل است كه عقل و شرع مخالف است اين را،و ظنّى خطاست كه ايشان بردند كه عبادت غير او[را بشايد و] [١٢]ايشان را نافعتر بود ازآن‌كه عبادت او.حسن گفت:آن خواستند كه اينان

[١] .آو،آج،بم،لب:بيدادكارتر.

[٢] .همۀ نسخه بدلها:بجز مل:گفتند،مل:گرفتند.

[٣] .سورۀ انعام(٦)آيۀ ١٤٨.

(١٢-١١-٩-٨-٥-٤)) .اساس:ندارد،به قياس با نسخۀ آو،افزوده شد.