و در خبر است كه رسول-صلى اللّه عليه و على آله-گفت:چون بنده سر از گور بردارد،عمل صالحش پيش او آيد بر نكوترين صورتى و هيئتى [١]،او گويد:تو كيستى كه من تو را بس نكوروى بينم و نكوسيرت و نكوطريقت مردى بينم؟گويد:من عمل صالح توام،آنگه نور او شود و قائد او به بهشت.و كافر،چون سر از گور بردارد و عمل بد او در صورتى زشت و هيئتى زشت پيش او آيد،او گويد:تو كيستى كه من تو را مردى زشت روى و زشت سيرت مى‌بينم؟گويد:من عمل بد توام،[و با توام و] [٢]از تو مفارقت نكنم تا تو را به دوزخ سپارم،و اين،بر سبيل مثل گفته است.

و بعضى ديگر گفتند:يهديهم ربهم بايمانهم،الى الاعمال الصّالحة،اى جعل ايمانهم لطفا لهم فى الطّاعات [٣]و الاعمال الصّالحات [٤]،خداى تعالى به بركت ايمان ايشان را هدايت داد و لطف كرد تا عمل صالح كردند به ثواب،به بهشتى [٥]رسيدند كه: تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ ،كه در آنجا جويها روان باشد از زير ايشان،يعنى از زير كوشكها و سريرها و بستانهاى ايشان.و گفتند:مراد[آن] [٦]است كه:تجري من دونهم و بين ايديهم،مراد نه آن است كه در زير ايشان رود و ايشان زور [٧]آن،مراد آن است كه،در پيش ايشان مى‌رود تا ايشان را نزهت باشد.و بعضى اهل معانى گفتند:در كلام حذفى و اختصارى هست،و تقدير آن است كه:يهديهم ربّهم بايمانهم الى مكان او الى جنّة، تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ .

و در اخبار هست كه:جويهاى بهشت در اخاديد و شقوق نرود،بل بر روى زمين رود و خداى تعالى به قدرت آن را راست مى‌دارد [٨].

و در خبر است كه:هر چهار جوى،به يك جاى مى‌رود از آب و مى و شير و

[١] .آو،بم،آز:بنيتى.

[٢] .اساس:ندارد،از آو،افزوده شد.

[٣] .آج،لب،آز:في الطّاعة.

[٤] .آج،مل،مج،لب،آز:الصّالحة.

[٥] .همۀ نسخۀ بدلها:به ثواب بهشتى.

[٦] .اساس:ندارد،به قياس با نسخۀ آو،و ديگر نسخه بدلها،افزوده شد.

[٧] .آج،بم،لب،آز:زبر.

[٨] .همۀ نسخه بدلها،بجز مل:مى‌راند.