اين پنج آيت است. «اذ»،ظرف زمان ماضى باشد،و محلّ او نصب بود و عامل در او چند چيز محتمل است:يكى فعلى مقدّر،كانّه قال:اذكر يا محمّد إِذْ قٰالَ رَبُّكَ .و زجّاج مى‌گويد،فعلى [١]مقدّر اين است:ابتدأ خلقكم حين قال ربّك،و شايد كه عامل در او جواب«اذ»بود،و هو قوله: قٰالُوا أَ تَجْعَلُ فِيهٰا ،و ظروف [٢]ابدا مضاف بود با جمله از فعل و فاعل،يا از مبتدا و خبر.

لِلْمَلاٰئِكَةِ ،فرشتگان را.واحد او«ملك»باشد و اصل [٣]او مهموز است،چنان كه شاعر گويد:

فلست بجنّى و لكن لملأك [٤] تنزّل من جوّ السّماء يصوب
و اصل او از«الوكة»بود،و آن رسالت باشد،و كذلك المألكة و المألكة،قال عدىّ بن زيد:

ابلغ النّعمان عنّى مألكا انّه قد طال حبسي و انتظاري
و قال لبيد:

و غلام أرسلته أمّه بألوك فبذلنا ما سأل
و«تا»از ملائكه بيفگنند [٥]در بعضى مواضع چنان كه اميّة بن ابى الصّلت مى‌گويد[٥٤-ر]:

و فيها من عباد اللّه قوم ملائك ذللوا و هم صعاب
پس بر اين قول ايشان را [٦]ملائكه خوانند كه رسولان خدااند.و قولى ديگر آن است كه:اسم مشتق نيست،و اين اسم جنس است،كالجنّ و الانس.

إِنِّي جٰاعِلٌ ،يعنى فاعل و خالق،من كننده‌ام،يعنى خواهم كردن در زمين خليفت.و«خليفه»،فعليه باشد به معنى فاعل،من خلفه يخلفه اذا قام مقامه،براى

[١] .همۀ نسخه بدلها:فعل.

[٢] .دب،آج،لب،مب،مر:ظرف.

[٣] .دب،آج،لب،فق،مب،مر+ملك مالك بود مهموز،آنگه قلب كرده است به ملائك به تقديم العين على الفاء.

[٤] .مج،وز:بملك.

[٥] .آج،لب،فق،مب،مر+و.

[٦] .دب،وز+از آن،آج،لب،فق+.