قتاده مى‌گويد:چون اختيار ضلالت كردند بر هدى،از هدى به ضلالت شدند و از طاعت به فرقت و از امن به خوف و از سنّت به بدعت[٣٠-ر]،خداى تعالى گفت: فَمٰا رَبِحَتْ تِجٰارَتُهُمْ .

ابو مسلم محمّد بن بحر الاصفهانىّ گفت:مراد به«ضلالت»در اين آيت، عذاب است،و به«هدى»،طريق ثواب،بيانش قوله تعالى: أُولٰئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلاٰلَةَ بِالْهُدىٰ وَ الْعَذٰابَ بِالْمَغْفِرَةِ [١].

و اخبار و آثارى كه در باب منافقان و علامات ايشان آمده است،بسيار است، طرفى گفته شود:

صادق-عليه السّلام-گويد از پدرانش،از رسول-صلّى اللّه عليه و آله-كه او گفت:يا على!مؤمن را سه علامت است:نماز و روزه و زكات.و منافق را سه علامت است:چون حديث كند دروغ گويد،و چون وعده دهد خلاف كند،و چون امينش دارند خيانت كند.

عبد اللّه عمر روايت كند كه رسول-عليه السّلام-گفت:چهار خصلت از علامت نفاق است:دروغ در حديث،و غدر [٢]در عهد،و فجور در خصومت،و خيانت در امانت.

محمّد بن مخرم [٣]گويد:از حسن بصرى پرسيدم اين خبر كه روايت كردند از رسول-عليه السّلام:

ثلاث من كنّ فيه فهو منافق و ان صلّى و صام و زعم انّه مسلم إذا حدّث كذب و إذا وعد اخلف و إذا ائتمن [٤]خان، سه خصلت هست كه هركه آن سه خصلت در او بود منافق باشد و اگرچه نماز كند و روزه دارد و دعوى كند كه مسلمانم:دروغ گفتن عند حديث،و خلاف كردن وعده،و در امانت خيانت كردن.

حسن بصرى مرا گفت:درست است،اين حديث رسول-عليه السّلام-گفته است،و هركه را اين خصال در او باشد منافق بود.و حسن اين بر مذهب خود گفت، كه مذهب حسن چنان است كه فاسق منافق بود،و اين مذهب درست نيست و به

[١] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ١٧٥.

[٢] .آج،مب:عذر.

[٣] .آج،لب،فق،مب،مر:محمّد بن محرم.

[٤] .مج،دب،آج،لب،فق:اؤتمن.