بر وى گشاده،و برآن درها پرده‌ها فروگذاشته،و برآن صراط داعيى [١]استاده و خلقان را دعوت مى‌كند،مى‌گويد:اى مردمان!در راه آيى [٢]و ميل مكنى [٣]از اين راه.و از بالاى آن صراط،داعيى [٤]ديگر دعوت مى‌كند.چون مرد خواهد كه از آن درها يكى بر گشايد،آن داعى گويد:ويلك!نگشايى كه اگر برگشايى در شوى.آنگه گفت:«صراط»،اسلام است و آن پرده‌ها حدهاى خداست،و آن درهاى گشاده محارم خداست،و آن داعى بر صراط كتاب خداست،و آن داعى كه از بالاست [٥]واعظ خداست در دل هر مسلمانى.و استقصاى كلام در«هدى»و اقسام و وجوه او و معانيش بيايد،في قوله تعالى: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [٦].

اكنون آنچه محتمل آيت است،يكى بيان است تا معنى اهدنا،«بيّن لنا» باشد،يا لطف است[١٥-پ]تا معنى«الطف [٧]»باشد،يا زيادت الطاف بود تا معنى«زدنا لطفا»باشد،كما قال [٨]تعالى: وَ زِدْنٰاهُمْ هُدىً [٩]،و به معنى ارشاد و تثبيت و جز آن‌همه راجع است با اين سه قول-و اللّه تعالى اعلم.

قوله: صِرٰاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ ،اين«صراط»دوم [١٠]،بدل باشد از صراط مستقيم،يعنى طريق آنان كه نعمت كردى [١١]بر ايشان به توفيق و رعايت و منّت كه نهادى برايشان به توفيق و هدايت.

و عبد اللّه بن عبّاس گفت:قوم موسى و عيسى‌اند پيش ازآن‌كه نعمت بر خود بگردانيدند.شهر بن حوشب گفت:اهل بيت رسول‌اند و اصحاب او-عليه الصّلاة و السّلام و عليهم السّلام.

عكرمه گفت:أنعمت عليهم بالثّبات على الايمان و الاستقامة كما قال [١٢]تعالى:

إِنَّ الَّذِينَ قٰالُوا رَبُّنَا اللّٰهُ ثُمَّ اسْتَقٰامُوا [١٣] .

[١] .لب،فق،مر:داعى.

[٢] .آيى/آييد.

[٣] .مكنى/مكنيد.

[٤] .فق،مر:داعى.

[٥] .مج،دب،فق،وز،مب،مر:از بالاى آن است،آج،لب:كه آن بالا است.

[٦] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ٢.

[٧] .همۀ نسخه بدلها+لنا.

[٨] .آج،لب،فق،وز،مب،مر+اللّه.

[٩] .سورۀ كهف(١٨)آيۀ ١٣.

[١٠] .دب:دويم.

[١١] .مب،مر:انعام كردى.

[١٢] .دب،آج،لب،فق،مب،مر+اللّه.

[١٣] .سورۀ فصّلت(٤١)آيۀ ٣٠،سورۀ احقاف(٤٦)آيۀ ١٣.