آن‌كه:الحمد ثابت للّه،يا آن‌كه:الحمد كائن للّه [١]،و در شاذّ محمّد هارون العتكىّ [٢]و رؤبة بن العجّاج«الحمد»،به نصب«دال»خوانند بر تقدير فعلى مضمر، اى أحمد الحمد للّه.و حسن بصرى گفت:الحمد للّه به كسر«دال»،براى اتباع كسره كسره را.و ابراهيم بن ابى عبله [٣]مى‌خواند:الحمد للّه،به ضمّ«لام»براى اتباع ضمّه ضمّه را.

بدان كه از جملۀ كلمات ثناى خداى تعالى،يكى اين كلمۀ«الحمد» [٤]است، چه در او قيد نعمت حاصل است و صيد نعمت ناآمده.

و در خبر است از رسول-صلّى اللّه عليه و آله و سلّم-كه گفت:

الحمد للّه ثناء عليه بأسمائه و صفاته الحسنى، و در خبر ديگر آمده است:

ليس شىء احبّ الى اللّه من قول القائل الحمد للّه و كذلك اثنى به على نفسه ،گفت:هيچ‌چيزى نيست كه خداى تعالى دوستر [٥]دارد از اين كلمه براى آن‌كه،بر خود ثنا گفت به اين كلمه.

محمّد بن الكعب القرظىّ گفت:نوح-عليه السّلام-چون طعام بخوردى،گفتى:

«الحمد للّه» [٦]،و چون جامع پوشيدى،گفتى:«الحمد للّه»و چون بر نشستى گفتى:

«الحمد للّه».خداى تعالى نام او در جمله شاكران بنوشت،گفت: إِنَّهُ كٰانَ عَبْداً شَكُوراً [٧].

و در خبر است كه:رسول-صلّى اللّه عليه و آله و سلّم- [٨]چون كارى بدو رسيدى كه بدان شاد شدى،گفتى:

الحمد للّه [٩]بنعمته تتمّ الصّالحات، و چون كارى به او رسيدى كه او را خوش نيامدى،گفتى:

الحمد للّه على كلّ حال، و در خبر است كه:

چون آب بازخوردى گفتى:

الحمد للّه الّذي جعله عذبا فراتا[برحمته] [١٠]و لم يجعله ملحا اجاجا بذنوبنا، گفتى:سپاس آن خداى را كه اين آب را خوش كرد به رحمت او [١١]،و شور و تلخ نكرد به گناه ما.

[١] .همۀ نسخه بدلها:الحمد ثابت كائن للّه.

[٢] .همۀ نسخۀ بدلها:هارون بن محمّد العتكى.

[٣] .مب،مر:عليه.

[٤] .همۀ نسخه بدلها:حمد.

[٥] .دوستر/دوست‌تر.

[٦] .مج،وز:و چون شربتى بازخوردى گفتى الحمد للّه.

[٧] .سورۀ بنى اسرائيل(١٧)آيۀ ٣.

[٨] .دب،فق،مر+را.

[٩] .همۀ نسخه بدلها+الّذى.

[١٠] .اساس:ندارد،از مج افزوده شد.

[١١] .همۀ نسخه بدلها:خود.