و فضايل است،چنان كه در خبر آمده است از رسول-عليه السّلام-كه گفت:خداى تعالى از آسمان صد و چهار كتاب بفرستاد،آنگه [١]ازآنجا [٢]چهار اختيار كرد،و علوم آن صد [٣]جمع كرد و در اين چهار [٤]نهاد،و آن:تورات و انجيل و زبور و قرآن [٥]است.آنگه علوم و بركات و ثواب خواننده و دانندۀ اين چهار كتاب جمع كرد و در يكى نهاد و آن قرآن است.آنگه علوم و بركات قرآن جمع كرد و در سور [٦]مفصّل نهاد.

آنگه علوم و بركات و ثواب مفصّل جمع كرد و در فاتحة الكتاب نهاد،هركه فاتحة الكتاب بخواند،همچنان باشد كه صد و چهار كتاب بخوانده باشد.قولى ديگر آن است كه:براى آن«امّش»خوانند كه«امّ»در كلام عرب«رايت»باشد كه بر بالاى سر امير لشكر بدارند و لشكر را ملجأ [٧]و مفزع با آن بود،چنان كه قيس بن الخطيم گفت-شعر:

نصبنا امّنا حتّى ابذعرّوا و صاروا بعد الفتهم شلالا
[٦-ر]اى مطرودين.

چون مفزع اهل ايمان و قرآن در نماز و جز نماز به اين سورت است،اين را«امّ‌الكتاب »خواند.و عرب زمين را نيز«امّ»خواند،براى آن‌كه معاد [٨]خلق در حيات و ممات با اوست،كما قال اللّه تعالى: أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفٰاتاً، أَحْيٰاءً وَ أَمْوٰاتاً [٩]، و قال اميّة بن ابى الصّلت-شعر:

فالأرض معقلنا [١٠]و كانت امّنا فيها مقابرنا و فيها نولد
و منه قوله تعالى: مِنْهٰا خَلَقْنٰاكُمْ وَ فِيهٰا نُعِيدُكُمْ وَ مِنْهٰا نُخْرِجُكُمْ تٰارَةً أُخْرىٰ [١١].

و انشد احمد بن عبيده-شعر:

نأوي إلى امّ لنا لا نغتصب سما لها أنف عزيز و ذنب
مراد به«امّ»در بيت،حصنى است يا جاى بلند كه ايشان به آنجا [١٢]

[١] .آج،لب+گفت.

[٢] .مب:آن جمله.

[٣] [٤] .مب،مر+كتاب.

[٥] .مب،مر:فرقان.

[٦] .مج،آج،لب،مب:سوره.

[٧] .آج،لب+مفرّ،مب،مر:مقرّ.

[٨] .مج:معاذ.

[٩] .سورۀ مرسلات(٧٧)آيۀ ٢٥ و ٢٦.

[١٠] .آج،لب،فق:معولنا.

[١١] .سورۀ طه(٢٠)آيۀ ٥٥.

[١٢] .دب،آج،لب،فق،مب،مر:برآن،مج:بدان.