است و قتاده و مجاهد و سعيد جبير كه [١]:نام همه چيزهاست حتّى القصعة و القصيعة، تا بازآموخت آدم را كه اين كاسه بزرگ است و آن كاسه خرد [٢]است.و ظاهر آيت اقتضاى اين مى‌كند براى تأكيد به لفظ كلّ.

خلاف كردند در آن‌كه به كدام لغت گفت.بيشتر مفسّران برآنند كه:به لغت تازى آموخت او را،و بعضى دگر گفتند:به همه لغتها خبر داد او را،و آدم -عليه السّلام-همه لغتها و زبانها دانستى و بدان سخن گفتى.

قوله: ثُمَّ عَرَضَهُمْ ،پس عرضه كرد آن را بر فريشتگان.خلاف كردند در آن‌كه اسماء عرضه كرد يا مسمّيات.بعضى گفتند-و اين يك روايت است از قتاده و عبد اللّه عبّاس-كه:نامها عرضه كرد،يعنى آن نامها كه خداى او را بياموخت،يعنى سؤال كرد فريشتگان را بر وجه امتحان از آن نامها،گفت:اين نام چه باشد؟و آن نام كه باشد؟بر قوّت اين قول،قرائت ابىّ بيارند كه او خواند:ثمّ عرضها.و در حرف عبد اللّه بن مسعود اعني قرائت او چنين آمد كه:ثمّ عرضهنّ،و بر اين دو قرائت،ضمير راجع بود با اسماء.و قول دوم[٥٦-ر]يك روايت است از عبد اللّه عبّاس،و آن قول مجاهد و حسن بصرى است كه:عرض مسمّيات و اشياء كرد،و براى آن«عرضهم»گفت،و اگرچه بيشتر ناعاقل بودند به ضمير عقلا كه تغليب داد عقلا را بر ناعاقلان،چنان كه تغليب دهند مذكّر را بر مؤنّث،و اگرچه در عدد بيشتر باشد مؤنّث.و اين قول درست‌تر است براى ظاهر را كه«هم»بر اسماء نيوفتد الّا بر مجاز.

اكنون خلاف كردند در آن‌كه،چگونه عرض كرد.بيشتر مفسّران و اهل علم برآنند كه:بيافريد و حاضر كرد و عرض كرد و گفت:نام اين چيزها چيست؟بگويى اگر دانى،و بعضى دگر گفتند:آن چيزها ناآفريده در دل ايشان مصوّر كرد،آنگه گفت: أَنْبِئُونِي بِأَسْمٰاءِ هٰؤُلاٰءِ ،يعنى اين چيزها كه در دل شما مصوّر است،و قول اوّل معتمد است.

فَقٰالَ أَنْبِئُونِي ،گفت-يعنى آدم فرشتگان را كه:خبر دهى مرا.و«نبأ»،خبر

[١] .همۀ نسخه بدلها+مراد.

[٢] .مج،وز،مب،مر:خورد.