تتّقون،در«تتّقون»،دو قول گفتند:يكى آن‌كه،تا از معاصى بپرهيزى،چه فعل طاعات [٢]صارف باشد مكلّف را از فعل قبايح،چنان كه خداى تعالى گفت: إِنَّ الصَّلاٰةَ تَنْهىٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْكَرِ... [٣]،و قول ديگر تا از عذاب دوزخ بپرهيزى [٤]، چه عبادت كردن بر وفق اوامر و نواهى خداى تعالى سبب نجات بود از عذاب [٥].

قوله: اَلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرٰاشاً ،خداى تعالى چون امر به عبادت كرد خلقان را و بازنمود كه مستحق عبادت منم از شما كه آفرينندۀ شما و پدران شما منم،تقرير بعضى نعمتها و تفصيل آن بگفت،گفت:اين زمين را [٦]به فراش و بستر شما كردم تا در وى مى‌آيى و مى‌شوى [٧]و تصرّف مى‌كنى [٨]براى معاش،و در شب بر او قرار مى‌كنى [٩]چنان كه بر بستر.

«جعل»،بر وجوه باشد:به معنى«خلق»آيد،في قوله: وَ جَعَلَ الظُّلُمٰاتِ وَ النُّورَ [١٠].و به معنى«صيّر»آيد [١١]،في قوله: جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرٰاشاً .و در بيشتر آيات قرآن[همچنين بود] [١٢]و در وجه اوّل متعدّى بود به يك مفعول،و در اين وجه دوم متعدّى بود به دو مفعول.و به معنى تسميت آيد [١٣]،في قوله: وَ جَعَلُوا الْمَلاٰئِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبٰادُ الرَّحْمٰنِ إِنٰاثاً [١٤].

فِرٰاشاً ،«فعال»بود به معنى مفعول،يعنى مفروش،چنان كه«بساط»بمعنى مبسوط.و«بناء»،به معنى مبنىّ.زجّاج گفت:بناء،ضمّ كردن بعضى بود با بعضى بر وجه تماسك كه ايمن باشند از سقوطش،و گفته‌اند:بناء،اى سقفا مرفوعا.

[گفته‌اند] [١٥]:بنادر مقابلۀ [١٦]فراش براى دو وجه را،گفت يكى آن‌كه ابو زيد گفت:

[١] .همۀ نسخه بدلها،بجز دب+را.

[٢] .دب،آج،لب،فق،مب،مر:طاعت.

[٣] .سورۀ عنكبوت(٢٩)آيۀ ٤٥.

[٤] .مب:بپرخيزى/بپرهيزى بپرهيزيد.

[٥] .دب،آج،لب،فق،مب،مر+دوزخ.

[٦] .همۀ نسخه بدلها+من.

[٧] .مى‌آيى و مى‌شوى/مى‌آييد و مى‌شويد.

[٨] [٩] .مى‌كنى/مى‌كنيد.

[١٠] .سورۀ انعام(٦)آيۀ ١.

[١١] .همۀ نسخه بدلها،بجز مج،وز:آمد.

[١٢] [١٥] .اساس:ندارد،از مج افزوده شد.

[١٣] .همۀ نسخه بدلها:آمد.

[١٤] .سورۀ زخرف(٤٣)آيۀ ١٩.

[١٦] .دب،آج،لب،فق،مب،مر:مقابل.