«فيها» گفته بود.[١](أَنْفُسَكُمْ) يعنى با ترك دستورهاى خدا، و دست زدن به نهيهاى او (بخود ستم نكنيد) و بنا بگفته ابن عباس اگر بگوئيم ضمير بهمه ماههاى دوازده‌گانه باز گردد آيه در مقام نهى از ظلم و ستم در تمام دوران عمر است، و اگر ضمير بماههاى حرام بالخصوص برگردد فائده اختصاص بماههاى مذكور و منظور آن است كه اطاعت در اين ماهها ثوابى بيشتر و گناه نيز عقاب زيادترى دارد، چنانچه در هر وقت شريف و مكان مقدسى حكم خدا اينچنين است (كه شرافت زمان و مكان موجب تشديد ثواب و عقاب گردد).

(وَ قاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً) يعنى همگى شما در حالى كه با هم مؤتلف باشيد و اختلافى نداشته باشيد كارزار كنيد.

(كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً) چنانچه آنها نيز همگى با شما كارزار كنند. و اين معنى روى آن است كه از نظر اعراب لفظ «كافة» در (جمله اولى) حال مسلمانان باشد، ولى اگر آن را حال مشركين گرفتيم معنى چنين ميشود: با همه مشركين كارزار كنيد (چه ذمى و چه غير ذمى) و عهد و پيمانى از آنها نپذيريد جز آن دسته از اهل جزيه (و خراج پردازانى) كه جزيه خود را از روى خوارى (چنانچه در چند آيه پيش از اين گذشت) پرداخته باشند. ولى معناى ظاهر همان معناى نخست است.

و أصمّ گفته: معناى آيه اين است كه پشت در پشت (و نسلا بعد نسل) با آنها كار زار كنيد چنانچه آنها با شما اينگونه كار زار كنند.

(وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ) يعنى بوسيله نصرت و يارى.

و اين آيه دليل است بر اينكه اعتبار در سالها بماههاى قمرى است، و احكام شرعيه نيز روى ماههاى قمرى است نه ماههاى شمسى، بخاطر مصالحى كه خداى سبحان براى تشريع آن دانسته و ديگر بدانجهت كه شناختن ماههاى قمرى براى خاص و عام آسان است.

[١]- يعنى ضمير جمع قلة را چون ضمائر جمع مؤنث« هن» آورند، و ضمير جمع كثرة را چون ضمير مفرد مؤنث« ها» آورند، و بعبارت ديگر قاعده آنست كه چون عدد از سه تا ده باشد ضمير آن را« هن» ميآورند، و چون از عدد ده تجاوز كرد ضمير را مفرد مؤنث« ها» ميآورند.