٣- منظور همه ايام حج است، و اين قولى است كه از مجاهد و سفيان نيز نقل شده، و معناى حج روز اكبر همه روزهايى است كه حج در آن انجام گردد، چنانچه گويند روز صفين، روز جمل، روز بعاث، كه منظور تمام روزهايى است كه در آنها جنگهاى مزبور واقع شده، و اختصاصى بيك روز معين ندارد.

(أَنَّ اللَّهَ بَرِي‌ءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ) كه خدا بيزار است از مشركان، يعنى از عهد و پيمان مشركان كه مضاف (يعنى لفظ عهد) حذف شده.

(وَ رَسُولِهِ) يعنى و رسول او نيز بيزار است از آن عهد و پيمان. و برخى گفته‌اند:

منظور از بيزارى نخست (در آيه اول:( بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ ...) نقض عهد است. و بيزارى دوم (در اين آيه) براى قطع دوستى و احسان است، و از اينرو تكرارى نشده.

(فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ) يعنى اى مشركان اگر در اينمدت توبه كرديد و از شرك بسوى يكتاپرستى خدا بازگشتيد براى شما بهتر است از اينكه در همان شرك خود باقى بمانيد، چون بدينوسيله از خوارى دنيا و عذاب آخرت آسوده خواهيد گشت.

(وَ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ) و اگر رو بگردانيد، يعنى از ايمان و بر كفر خويش پايدارى كنيد.

(فَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ) يعنى نتوانيد او را از اينكه شما را عذاب كند ناتوانش كنيد، و نتوانيد خود را از عذاب او در دنيا فرار دهيد، و اين سخن اعلامى است به اينكه مهلت دادن بشما نه بخاطر عجز و ناتوانى خدا است بلكه بخاطر اتمام حجت و از روى مصلحت است، سپس خداوند ايشان را بعذاب آخرت بيم داده و تهديد كند و فرمايد:

(وَ بَشِّرِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِعَذابٍ أَلِيمٍ) يعنى بجاى مژده و بشارت عذاب دردناكى را بدانها خبر ده، كه همان عذاب آتش قيامت باشد.

(إِلَّا الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ) (مگر آنان كه پيمان بسته‌ايد با آنها از مشركان) فراء گفته: خداى تعالى در اين آيه از بيزارى خدا و رسول از مشركان استثنا فرموده آن دسته از مردم بنى كنانة و بنى ضمرة را كه نه ماه از مدت آنها باقى مانده بود و دستور فرموده كه مدت آنها را بسر برند، و اين بخاطر آن بود كه آنها اقدام بجنگ با