ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن (مترجم- بیستونی، محمد) - الشيخ الطبرسي - الصفحة ٢٦ - تفسير

و حذف اين جمله بدانجهت است كه آيه پيشين يعنى آيه‌(كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ ...) بر آن دلالت دارد، و نظيرش در اشعار عرب ديده ميشود مانند گفتار اين شاعر كه در مرثيه برادر خود گويد:

يعنى «فكيف مات و ليس بقرية ...». و بنا بر اين معناى آيه چنان است:

چگونه براى اينان در نزد خدا و رسولش پيمانى باشد در صورتى كه آنها چنانند كه اگر بر شما ظفر يابند و غالب آيند ...

(لا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَ لا ذِمَّةً) حفظ نكنند و مراعات نكنند درباره شما خويشاوندى و نه پيمانى را. و «ال» بمعناى خويشاوندى است- چنانچه از ابن عباس و ضحاك روايت شده، و بمعناى عهد و پيمان است- چنانچه از مجاهد و سدى نقل شده- و بمعناى همسايگى است- چنانچه از حسن روايت شده- و بمعناى سوگند و قسم است- چنانچه از قتاده و ابى عبيده روايت شده- و برخى گفته‌اند «ال» نام خدا است- چنانچه اين قول نيز از مجاهد نقل شده-، و نقل شده كه سخن مسيلمه كذاب را نزد ابو بكر خواندند، ابو بكر گفت: «لم يخرج هذا من ال ...» (يعنى اين سخن از خدا نيست ...) و آنكه گفته: «ال» بمعناى عهد است گويد: اينكه ميان عهد و ذمه در آيه جمع شده- و گرچه هر دو بيك معنا است- بدان جهت است كه معناى دو لفظ مختلف است چنانچه در گفته شعراء نيز آمده مانند: «و الفى قولها كذباً و ميناً»[٢] (يعنى و گفته آن زن را دروغ يافت) و گفته شاعر ديگر كه گويد:

(هر گاه بدو نزديك ميشوم او از من دورى گزيند.) يعنى مانند دوستان شما با شما سخن ميگويند

[١]- و بمن گفتيد كه مرگ در ده اتفاق ميافتد، پس چگونه مرد با اينكه اينجا كوه و چاه است؟

[٢]- شاهد در لفظ« كذب» و« مين» است كه هر دو بمعناى دروغ است.

[٣]- شاهد در« ينأ» و« يبعد» است كه هر دو بمعناى دور شدن است.