(يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ ...) خداوند بپاداش ايمانشان ببهشتى هدايتشان كند كه‌(تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ) يعنى از پيش روى آنها نهرها جارى است، و آنها از بلندى آن نهرها را مى‌نگرند، و منظور از(تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ) همين است، چنانچه در آيه ديگر در «داستان مريم» ميفرمايد:(قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا)[١] و روشن است كه منظور آن نيست كه مريم روى جوى آب نشسته بود و آب در آن جوى روان بود، بلكه منظور اين است كه آب از پيش رويش ميگذشت. و جبائى گفته: يعنى از زير درختان و باغهاشان نهرها جارى است.

(دَعْواهُمْ فِيها سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ) دعاى مؤمنان و ذكرشان در بهشت اين است كه ميگويند:(سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ) و البته اين جمله را هم نه بعنوان عبادت و وظيفه ميگويند زيرا در آنجا تكليفى نيست بلكه براى آنكه از تسبيح پروردگار لذت مى‌برند. و ابن جريج گفته: هر گاه پرنده‌اى در هوا بر بهشتيان ميگذرد و آنها به آن پرنده ميل ميكنند اين جمله را ميگويند، آن پرنده بريان شده در جلوى رويشان حاضر ميشود، و چون مطابق ميلشان از آن خوردند دوباره ميگويند(الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ) در اينوقت پرنده زنده شده و بهوا پرواز ميكند. و بدين ترتيب در همه كارها افتتاح و آغاز سخنشان تسبيح است و پايان آن حمد و ستايش خداوند، و در نتيجه تسبيح براى بهشتيان بجاى «بسم اللَّه» ميباشد.

(وَ تَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ) يعنى تحيتى كه از خداى سبحان براى آنها ميرسد سلام است، و برخى گويند: يعنى تحيت خودشان بيكديگر يا تحيت فرشتگان بآنها سلام است كه ميگويند «سلام عليك» يعنى از آفات و بلياتى كه دوزخيان بدانها مبتلا گشته‌اند شما سالم مانديد.

(وَ آخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ) معناى آن را گفتيم، و البته منظور اين نيست كه آخرين سخن آنها اين است كه سخن ديگرى نميگويند بلكه منظور اين است كه پايان سخنشان را اين جمله را قرار ميدهند كه ميگويند:(الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ).

[١]- سوره مريم آيه ٢٤.