ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن (مترجم- بیستونی، محمد) - الشيخ الطبرسي - الصفحة ٢٣٠ - تفسير

(وَ عَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا) (و بر آن سه نفر كه باز ماندند) مجاهد گفته: يعنى از پذيرفته شدن توبه باز ماندند، و بدنبال پذيرفته شدن توبه جمعى از منافقان (بشرحى كه در ذيل آيه ١٠١ گفته شد) پذيرش توبه اينان بتأخير افتاد، و از آنها باز ماندند، چنانچه در آيه‌(وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَ إِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ ...)[١] نيز گفته شد.

و حسن و قتاده گفته‌اند: يعنى از جنگ تبوك باز ماندند و همراه رسول خدا نرفتند.

و در قرائت اهل بيت : «خالفوا» است يعنى مخالفت كردند، آنان فرموده‌اند اگر بجاى مانده بودند عتاب و سرزنشى متوجه آنان نبود، و از اين ملامت و سرزنشى كه از آنها شده معلوم ميشود كه آنان خودشان از جنگ تخلف كردند، و آيه «خالفوا» است.

(حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ) يعنى تا اينكه دنيا با همه فراخيش بر آنها تنگ گرديد، و اين تعبير براى بيان حال كسى است كه به نهايت پشيمانى رسيده باشد تا بدان حد كه گويا براى خود راهى نيابد، و اين بدانجهت بود كه رسول خدا- ٦- بمردم دستور داد از نشست و برخاست و تكلم با آنان خوددارى كنند چنان كه شرحش گذشت، روى آنكه قبولى توبه مردم ديگر نازل شد ولى از پذيرش توبه آنان خبرى نشد، و اين بدان معنى نبود كه توبه آنها ردّ شده و پذيرفته نشده بود زيرا آنها مأمور بتوبه بودند، و از حكمت خداى تعالى بدور است كه كسى در وقت توبه بدرگاه او توبه كند و توبه‌اش ردّ شود ولى خداى سبحان ميخواست تا بدينوسيله با تأخير پذيرش توبه كار را بر آنها سخت گيرد تا آنان و اشخاص ديگر را بدينوسيله اصلاح كند و كسى ديگر به اين چنين اعمالى دست نزند.

(وَ ضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ) اين تعبير را براى مبالغه در غم و اندوه ميكنند يعنى چنان كار بر آنها سخت شد كه گويا جايگاهى براى پنهان كردن اندوهشان در جان و نفسشان نمى‌يافتند، و برخى گفته‌اند: معناى تنگى جان تنگى سينه‌هاشان بود.

[١]- آيه ١٠٦.