روزگار غيبت وابسته است . اوست كه بر اساس مصلحت با اشخاص پيمان مى‌بندد . با اين همه شيوه ديگرى است كه زمامداران قدرتمند گزيده‌اند ؛ آنان اندازه معيّنى را مقرّر كرده آن را خراج مى‌نامند و همان را مى‌ستانند و باقى مانده در دست دارنده زمين مى‌ماند . امامان ما نيز همين را تأييد كرده‌اند .

البتّه اين تأييد را نمى‌توان چيزى بيش از تقيّه يا پاسدارى از بنياد و اساس اسلام و يا آسان سازى كار شيعيان و مانند آن به شمار آورد . سخن ما نيز در اين ويژگيها نيست ؛ به هر روى ديروز هرچه بود گذشت . ما بايد امروز را بنگريم و درست و نادرست كارهاى‌امروزمان را روشن كنيم ؛ روزگارى كه حضور امامان عليه‌السلام را نداريم .

از آن جا كه بازگشت همه كارها در روزگار ما با فقيه جامع شرايط است ، ناگزير بايد به او مراجعه كرد ؛ چرا كه او صاحب اختيار تصرّف در اين كارهاست . از اين روى ، كسى كه زمين در دست اوست و پيشتر هم مالك آن نبوده و از سوى حكومتهاى گذشته يا حال آن را در اختيار گرفته است ، بايد براى روشن شدن چگونگى كار خود بر آن زمين به فقيه مراجعه كند .

البتّه همه اين سخنان درباره تصرّف‌هاى غير داد و ستدى است ؛ مانند كشت ، كندن جوى آب و هرچه به آباد سازى و بارورى بيشتر زمين بينجامد .

تصرّف‌هاى داد و ستدى

تصرّف‌هايى چون فروختن و مانند آن را برخى روا دانسته‌اند . در بلغة الفقيه در اين باره مى‌گويد : « القول بجواز بيعها مطلقاً عن ظاهر السبزوارى في الكفاية وعن ظاهر مفتاح‌الكرامة » (١) .

(١) بلغة الفقيه ، ٥٧ .