بوعلی به نقل مرحوم آخوند گفته است که حرکت یک وضع خاص و مشتبه‌ای‌ دارد ، وضع مشتبه نظیر همان کلمه متشابه است که در مورد بعضی آیات قرآن‌ استعمال می‌کنیم یعنی امور با یکدیگر شباهت داشته و با هم اشتباه می‌شوند حاجی در اینجا توضیح خوبی داده است که در مورد حرکت و شی‌ء متحرک وضع‌ خاصی وجود دارد . اگر بگوئیم شی‌ء موجود است درست است اگر بگوئیم معدوم‌ است باز هم درست است اگر شی‌ء را بالقوه بدانیم صحیح است و اگر بالفعل‌ بگوئیم باز حرف درستی است و از همین جهت است که تعریفات گوناگونی‌ در باب حرکت شده است .

اشکال بوعلی بر تعریف فیثاغورث از حرکت

بوعلی بر تعریف فیثاغورث دو ایراد گرفته یکی از آن دو همانست که‌ مرحوم آخوند پیشاپیش مطابق سبک معمول خود که کلمات پیشینیان را حتی‌ المقدور به نحوی توجیه می‌کند ، به دفع و رفع آن پرداخته است . و آن‌ اینکه

&gt هو هویت را اصل الاصول می‌دانستند حال آنکه این دو را باید در تحت‌ اصلی کلی تر و مبتنی بر آن قرار داد . یا باید حرکت را پذیرفت و منکر این دو شد و یا با پذیرش این دو اصل منکر اصل حرکت ، آنچه با این دو اصل سازگار است ثبات و جمود است . مطالب فوق حرفهائی است که جدیدا پیدا شده است و فعلا ارتباطی با این‌ بحث ندارد و در جای خود مفصلا بحث خواهیم کرد که در فلسفه اسلامی ، یعنی‌ در فلسفه ملاصدرا و حتی قبل از او ، هیچگونه تضادی میان اصل امتناع جمع‌ میان نقیضین و اصل عینیت یا هو هویت با حرکت نیست و تحقیق در این‌ مطلب که آیا واقعا میان اینها تضاد و تقابلی هست که منجر به پذیرش فقط یکی از آنها بشود و یا اینکه می‌توان مانند قدما هم به شدن و به تعبیر آنها صیرورت قائل بود و هم دو اصل مورد بحث را از اصول اساسی تفکر بشر شمرد . این باید باشد تا جایی که مستقلا در این باره بحث کنیم .