توحید - مطهری، مرتضی - الصفحة ٨٣
بهترین دلیل بر این است که اصل علیت غایی در عالم وجود ندارد . مثلا راجع به پیدایش زمین میگویند زمین چگونه پیدا شده ؟ فرضیهای است که اینها را نمیشود به طور قطعی ثابت کرد ، میگویند زمین یک قطعه و یک ذرهای است که از خورشید جدا شده ، اول جزء خورشید بوده ، خورشید در همان حال حرکت شدیدی که داشته است در اثر یک جریانهایی همانطور که در مثال ، آتش چرخان را انسان وقتی چرخ میدهد ، یک جرقههایی از آن جدا میشود زمین به صورت یک جرقهای از آن جدا شده است ( خوب ، این کاملا یک امر تصادفی است ) ، بعد در یک حد معینی که رسیده است تحت تأثیر قوه جاذبه از یک طرف و نیروی گریز از مرکز از طرف دیگر ، دور خورشید چرخیده و چرخیده ، سالها ، قرنها ، میلیونها ، میلیاردها سال گذشته تا کم کم قشر زمین سرد شده است و برای زندگی مستعد گردیده و بعد زندگی پیدا شده است . پس اساس این دنیا را تصادف به وجود آورده . من کار ندارم که این حرف درست است یا نادرست . ما فرض میکنیم چنین حرفی درست باشد ، آیا این منافات دارد با اینکه این نظامی که الان میگردد و میچرخد بر نظام علیت غایی است ؟ باز طبیعت به سوی هدف حرکت میکند ؟ نه ، این مثل این است که شما وقتی از کنار خیابان رد میشوید یک وقت میبینید مثلا یک گلی از بغل دیوار روییده است . با خودتان فکر میکنید که چطور شده این پیدا شده . میگویید حتما در وقتی که گل اینجا را درست میکردند تخم این گل تصادفا ، اتفاقا در لابلای این گلها وجود داشته و بعد اینها هم متوجه نشدهاند ، بعد هم اتفاقا مصادف شده [ با این ] که از وسط آجر درآمده . ممکن است که این تخم گل تصادفا اینجا افتاده باشد به همین معنایی که عرض میکنیم ، اما این منافات ندارد که خود طبیعت گل که این حرکت را انجام میدهد باز روی همان اصل توجه به هدف انجام بدهد ، چون صحبت در این نیست که آیا اینجور حرکات تصادفی در عالم واقع میشود یا واقع نمیشود ، صحبت در خود طبیعت است ، طبیعت اشیاء . آیا طبیعت گندم یک طبیعتی است که به سوی هدف حرکت میکند یا نه ؟ طبیعت گندم به هر حال به سوی هدف حرکت میکند . در قدیم در حمامی که مردها میرفتند ، پشت سر ، زنها ، میرفتند میگفتند ممکن است احیانا نطفه یک مردی هنوز زنده باشد و یک زنی بنشیند و جذب شود ، بعد این زن آبستن شود . این یک امر تصادفی است ، یعنی از نظر جذب شدن این نطفه در رحم زن یک امر تصادفی است اما بعد که این جذب شد ، این جنین حالت تکاملی که پیدا میکند ، باز روی هدف پیدا میکند .