توحید - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦٩

اتفاق نیست .
تا اینجا کجا حرف خداپرست را تأیید می‌کند ؟ می‌گوید : خداپرست می‌گوید ناظم . اصلا تا همین‌جا اگر جلو بیاییم [ بگوییم ] ناظم چیست ؟ ناظم همان‌ خود علتها هستند ، چون این نظم جز همان نظم زنجیری چیز دیگری نیست .
معنای نظم این است که هر معلولی علتی دارد ، آن علت هم علتی دارد ، آن‌ علت هم علتی دارد . از مادی هم بپرسید می‌گوید یک چنین نظم زنجیری وجود دارد ، خدا چه ؟ می‌گوید اصلا به خدا احتیاجی نیست ، اصلا در اینجا فرض‌ خدا دیگر جا ندارد . ناظم چیست ؟ می‌گوید ناظم خود همین علت و معلول‌هاست . دیگر اینجا اگر خدا را به عنوان یک ناظمی ماورای این علتها بخواهیم حساب کنیم جا برایش باقی نمی‌ماند ، یعنی تا این مقدار بیانی که‌ ما می‌کنیم دیگر جایی برای خدا به عنوان یک ناظم جدا از این اشیاء یعنی‌ ماوراء این اشیاء نیست ، مگر اینکه بگوییم مقصود از خدا خود همین علت و معلول‌هاست یعنی بگوییم چون طبیعت و ماورای طبیعت دروغ است پس خدا [ یعنی ] طبیعت ، طبیعت هم یعنی خدا ، ناظم یعنی همین اجزاء طبیعت .
چنین چیزی است ؟ خداپرست که چنین حرفی را نمی‌زند . بعد می‌گوید : " قرآن هم غیر از این چیزی نمی‌گوید [١] ، بلکه خدا را به عنوان کسی‌ معرفی می‌نماید که زمین و آسمانها را سرشته است ، شب و روز را در پی‌ یکدیگر می‌آورد [٢] ، دانه و درخت را می‌شکافد ، جسم مرده را تبدیل به‌ وجود زنده و زنده را منقلب به مرده می‌کند ، باران به زمین می‌رساند . در واقع تمام حرکات و اطوار طبیعت را که مشرکین به خدایان یا به منبعهای‌ مختلف نسبت می‌دادند ، قرآن مربوط و ناشی از یک جا می‌گیرد " .
خوب آنجا کجاست ؟ آنجا مقصود همان علتهای فاعلی است ؟ یا قرآن در اینها می‌خواهد نظم غایی را بیان کند ؟ قرآن می‌خواهد بگوید اگر طبیعت رها بود و به خود واگذار می‌بود ، همین نظام علت و معلولی ، همین نظام فاعلی‌ اگر به خود واگذار می‌بود و تحت اراده و تدبیر دیگری نمی‌بود ، این نظام‌ به این شکلی که امروز می‌بینید وجود نداشت . نه این است که قرآن هم فقط می‌گوید هر چیزی علتی دارد ، آن علت هم