برای آن کافی بود ( نه اینکه علت فاعلی گذشته است و تقریبا تقدم زمانی‌ دارد ؟ ) یعنی آنچه در گذشته واقع شده است برای آنچه در آینده واقع شده‌ است صد درصد کافی است ، علت غایی موضوع پیدا نمی‌کند ، یعنی صد درصد " گذشته " است که " حاضر " را به وجود آورده ، حوادث را گذشته‌ها به‌ سوی جلو می‌رانند ، در پشت سر واقع شده‌اند و اینها را به وجود می‌آورند . همان‌طور که عرض کردم ، آن حرکتی که خار ساعت می‌کند صد درصد بستگی دارد به حوادثی که قبل از آن وجود پیدا کرده ، از آن کوکی که شما روی فنر کردید ، فنر را سفت کردید و از نیروی بازگشتی که در فنر وجود دارد که‌ این خودش را پس می‌کشد فشار می‌آورد روی سایر چرخها ، خواه ناخواه ، اضطرارا ، جبرا این خار باید روی همین حساب حرکت کند ، آنهاست که این‌ را به وجود آورده ، هیچ چیز دیگری در کار نیست . ولی اگر گذشته صد درصد د خالت ندارد ، مثلا پنجاه درصد دخالت دارد ، آینده هم برای این حادثه‌ دخالت دارد ، یعنی مثل اینکه یک چیزی هم در جلو قرار گرفته و این شی‌ء را به سوی خودش می‌کشد ، هم سائق دارد هم قائده ، هم راننده دارد هم‌ جلوکش ، هم از پشت سر این را می‌رانند و هم از جلوی رو این را می‌کشند ، به طوری که اگر گذشته به تنهایی می‌بود کافی نبود ، [ در این صورت علت‌ غایی موضوع پیدا می‌کند ] . چون علت غایی مربوط به آینده است ، آینده‌ نسبت به این گذشته همیشه یک جاذبه‌ای دارد . پس حاضر ، هم با گذشته‌ خودش مربوط است و هم با آینده خودش که اگر آن آینده به هیچ وجه نمی‌بود و بنا نبود به وجود بیاید ، گذشته نیز به وجود نمی‌آمد . پس هر گذشته‌ای ، هم به گذشته‌تر از خودش مربوط است ، که اگر آن گذشته‌تر نمی‌بود به وجود نمی‌آمد ، هم به آینده مربوط است ، یعنی اگر آینده نمی‌بود یا نمی‌شد وجود پیدا کند باز هم این به وجود نمی‌آمد . هم به آینده مربوط است ، یعنی اگر آینده نمی‌بود یا نمی‌شد وجود پیدا کند باز هم این به وجود نمی‌آمد . آنگاه‌ می‌گویند اگر ما در جریانی این جور دیدیم که گذشته ، او را سر دوراهی قرار می‌دهد اما در میان دو راه ، این شی‌ء یک راه را انتخاب می‌کند ، این‌ آینده است که این راه را برای او انتخاب می‌کند . حالا من باز مثال‌ برایتان عرض می‌کنم ، و از همین مثالها باید دلیل بیاوریم . ببینید ماشین چقدر می‌تواند منظم باشد ، یعنی حساب کنیم چه کاری‌ می‌تواند کار ماشینی باشد و تا چه حد می‌تواند باشد . ماشینهایی در دنیا به‌ وجود آمده است که شما در مقابل آنها به زبانی فصیح حرف می‌زنید ، مثلا شما به زبان انگلیسی فصیح حرف می‌زنید ، آن دستگاه تمام گفته‌های شما را به زبان فرانسه ترجمه می‌کند ، که