با اینکه علی‌الظاهر کتابهای اسلامی در قدیم در اروپا ترجمه شده است ولی‌ چون این مبحث در زد و خورد میان متکلمین اسلامی و حکمای اسلامی بوده که به‌ این صورت حل شده و در فلسفه ارسطو چنین چیزی نبوده است ، روی همین‌ حساب است که هنوز هم ما در افکار اروپاییها می‌بینیم این دو مطلب را ملازم یکدیگر می‌دانند ، می‌گویند یا باید معتقد به خدا باشیم و قائل باشیم‌ عالم اول دارد ، و یا باید بگوییم عالم اول ندارد ، پس خدایی وجود ندارد . من تا حالا هر چه برخورد کرده‌ام ، به همین فکر برخورد کرده‌ام و خیلی هم‌ در حیرتم که آخر یک فکری که از هزار سال پیش - لااقل - در بین حکمای‌ اسلامی بوده است ، چطور [ در افکار اروپاییها ] حتی مطرح نیست که این دو مطلب با هم تلازمی ندارند و لااقل در دنیا عده‌ای هستند که قائل به این‌ تلازم نیستند .
در کتابهای توده‌ایها نوشته بودند که ابن سینا میان ماتریالیسم و ایده‌آلیسم در نوسان بود ، گاهی مادی می‌شد ، گاهی الهی ، در یک جا خدا را اثبات می‌کند و می‌گوید خدایی هست ، در جای دیگر می‌گوید عالم قدیم است ، او همین طور مردد است ، یک دفعه خدا را قبول می‌کند ، یک دفعه خدا را انکار می‌کند . من کار ندارم فلسفه بوعلی درست است یا غلط ، ولی از نظر بوعلی این مطلب حل شده است که اعتقاد به خدا با اعتقاد به قدم زمانی‌ عالم هیچ گونه منافاتی ندارد ، بلکه اعتقاد به خداست که ما را به قدم‌ زمانی عالم معتقد می‌کند .

نظر قرآن درباب حدوث عالم

از نظر قرآنی چطور ؟ آیا در لحن و منطق قرآن کریم ما به این مطلب به‌ همان مفهومی که متکلمین گفته‌اند برخورد می‌کنیم یا به مفهومی که حکما گفته‌اند برخورد می‌کنیم ؟ در اینکه در قرآن خداوند خالق همه چیز معرفی شده‌ است شکی نیست : " « قل الله خالق کل شی‌ء »" [١] [ بگو خداوند ] آفریننده همه چیز است . ولی ما در قرآن این

[١] رعد / . ١٦