ما اینها را نقل کردیم برای اینکه معلوم باشد لااقل در دنیای قدیم و جدید یک چنین نظریه‌ای وجود دارد ، یک چنین فکری وجود دارد که در وجود انسان یک احساس اصیل نسبت به خدا وجود دارد .

تقویت حس خداجویی

خوب ، راجع به این احساس ، یعنی مذهب از آن جهت که احساس است چه‌ کار باید کرد ؟ راه بسیار بسیار خوبش همین است که آقای اینشتین نشان‌ داده . کار علم و کار هنر این است که این احساس را تحریک کند . این‌ دیگر درس نیست ، مثل حس هنر در انسان است . حس هنر و حس زیبایی در هر کسی هست ولی این را باید تقویت کرد . با نشان دادن مظاهر هنر و آشنا کردن با مظاهر زیبایی ، این حس را باید تقویت کرد . عبادات همین حس‌ را تقویت می‌کند و مسلم اگر هر راه دیگری را بشرطی کند از این راه بی‌نیاز نیست ، یعنی درست است آن راهها عقل انسان را اقناع می‌کند ولی چیزی که‌ انسان را عملا موحد می‌کند این حس است ، به شرط اینکه انسان این حس را پرورش بدهد . این حس است که اگر انسان عبادت را با شرایطش انجام‌ بدهد ، مثلا صبح خیلی زود ، اول طلوع صبح لااقل بیدار بشود ، خلوت باشد ، در وقتی است که استراحت کرده ، شواغل و موانع دیگر مزاحم نیست ، با یک حال خلوص نیتی و با یک توجهی ، با یک حضور قلبی اگر دو رکعت نماز بخواند بلکه یک " سبحان ربی العظیم و بحمده " که می‌گوید ، یک " سبحان ربی الاعلی وبحمده " که می‌گوید ، از آن عمق باطنش به موج و به‌ لرزه و حرکت درمی‌آید . این حرفهایی که این همه شنیده‌اید هی می‌گویند برو دلت را صاف کن ، قلب را تصفیه کن تا خدا را بشناسی ، صفای نفس ایجاد کن ، مفهوم صحیحش همین است ، یعنی در وجود تو یک چنین تمایل اصیلی‌ وجود دارد ، برو این را تقویت کن . چون این میل به سوی بالاست موانعش‌ این است که آن تمایلات به سوی پایین از برای آن مانع می‌شوند ، موانع آن‌ را برطرف کن . هر چه بیشتر این حس را تقویت کنی دلت و قلبت بیشتر به‌

همچو میل کودکان با مادران

سر میل خود نداند در لبان