بسته باشد . اینکه شما الان می‌بینید که این عالم هست و ضروری است [ به‌ این جهت است که ] تمام راههای نیستی بر عالم بسته شده است . منتها شما می‌گویید این نظام همه ممکنات است ، من می‌گویم این نظام منتهی می‌شود به‌ یک واجب‌الوجود . از من و شما هر دو می‌پرسند این [ موجود ] چرا وجود پیدا کرده است و چرا ضرورت دارد که وجود پیدا کند ؟ می‌گوییم به حکم این‌ علت ، به حکم اینکه این علت وجود داشته ، این هم بوده است ، چون این‌ علت وجود داشته ، این هم ضرورت پیدا کرده است . می‌بینیم این سؤال‌ جواب پیدا کرد . می‌رویم سراغ این علت ، این چرا وجود و ضرورت پیدا کرده است ؟ می‌گویید چون این بود ، این نمی‌توانست نباشد . می‌بینیم راست‌ می‌گوید . سراغ این می‌رویم ، باز شما می‌گویید چون این بود ، این نمی‌توانست نباشد . می‌گوییم بله . یک فرض دیگر در اینجا هست و آن این است : اگر من بگویم " الف " چرا وجود دارد ؟ می‌گویید چون " ب " وجود دارد . می‌گفتم خوب ، " ب‌ " وجود پیدا نکند که " الف " هم وجود پیدا نکند ، این نباشد تا آن هم‌ نباشد . می‌گفتید چون " ج " بود ، " ب " هم نمی‌توانست نباشد . می‌گفتم نه آقا ، " الف " نباشد به اینکه " ب " هم نباشد به اینکه‌ " ج " هم نباشد . می‌گفتید وقتی " ج " بود ، نمی‌توانست " ب " نباشد و وقتی " ب " بود ، نمی‌توانست " الف " نباشد . یکدفعه‌ می‌گوییم " سودا چنین خوش است که یکجا کند کسی " ، می‌گویم آقا ، چرا الف " هست " ؟ چرا الف " نیست " نیست تا اینکه نه " ب " باشد ، نه " ج " باشد ، نه " د " باشد . . . الی غیرالنهایه ؟ یعنی چرا اصلا بر عالم نیستی مطلق حکومت نمی‌کند ؟ چه چیزی راه نیستی را بر جمیع‌ عالم بسته است ؟ یعنی نبودن این شی‌ء بالخصوص [ منوط ] به این است که‌ هیچیک از علل آن نباشد ، اگر این علل متکی به واجب‌الوجود بالذات باشند ، این [ شی‌ء ] نمی‌تواند نباشد . چرا ؟ چون اگر این [ شی‌ء ] نباشد باید [ علت ] آن نباشد ، [ اگر علت ] آن نباشد باید [ علت علت ] آن نباشد ، [ اگر علت علت ] آن نباشد باید [ علت علت علت ] آن نباشد و . . . آخر کار اگر همه اینها بخواهند نباشند ، باید چیزی نباشد که عدم بر ذات‌ او محال است ( یعنی واجب‌الوجود بالذات ) و چون محال است که او نباشد ، او باید باشد ، او که بود همه اینها هستند . اما این نظام هر چه جلوتر می‌رود [ می‌بینیم ] این [ شی‌ء ] در ذات خودش‌ می‌تواند نباشد ، این [ شی‌ء ] هم می‌تواند نباشد و . . . اگر اینها زبان‌ داشته باشند و از هر کدامشان