جوانی هست چرا پیری در کنارش وجود دارد ؟ فقرها چرا وجود دارند ، ظلمها و بیدادگریها چرا وجود دارند ، جهلها و نادانیها چرا وجود دارند ؟ انواع بدیها و بی‌نظمی‌ها و بی‌حسابی‌هایی که در کار عالم می‌بینیم ، چه‌ آنچه که در زندگی انسانها وجود دارد و چه آنچه که در زندگیهای غیرانسانها ( در حیوانها و در چیزهایی که انسانها مسؤول آن نیستند ) می‌بینیم ، مثلا این زلزله‌ها چرا وجود دارند ؟ اگر این عالم روی نظم و حسابی باید اداره‌ بشود ، برای چیست که ناگهان زلزله‌ای پیدا می‌شود و ولایتی را خراب می‌کند و اینهمه افراد بی‌تقصیر بیگناه را زیر آوار می‌برد ؟ چرا یکدفعه وبایی‌ پیدا می‌شود و دیگر صغیر و کبیر و پیر و جوان و بی‌تقصیر و با تقصیر را از پیش درو می‌کند و می‌برد ؟ بلکه به طور کلی موجودات عالم از نظر روزی‌ خواری بلاتکلیف هستند ، روزی‌خوار در دنیا آفریده شده است و حال آنکه‌ روزی به قدر کفایت وجود ندارد . چون روزی به قدر کفایت وجود ندارد ، نظامی که به وجود آمده است نظام درندگی و تنازع بقاست ، حیوانات‌ خودشان همدیگر را می‌خورند ، جاندارها که همه باید خودشان روزی داشته‌ باشند ، چون روزی‌شان کمتر از مقدار [ لازم ] است ، خودشان همدیگر را می‌خورند و علت اینکه این تعداد از موجودات در دنیا باقی مانده‌اند ، کمی‌ روزی است و اگر روزی به قدر کافی در دنیا وجود می‌داشت ، تعداد آنچه که‌ خلق می‌شدند و به وجود می‌آمدند سر به فلک می‌زد .
این اشکال خیلی معروفی است که بیش از این هم می‌شود در اطراف آن شرح‌ و بسط داد و خیلی هم در این زمینه گفته شده است . از قدیم و جدید ، شعرا و ادبا و غیر اینها به صورت اعتراض یا به صورت جدی و شوخی ، هر طور بوده است به شکلهای مختلفی در این زمینه شعرها گفته‌اند و حرفها زده‌اند [١] . این است صورت اشکال . این اشکال به شکلهای مختلفی طرح شده است و مخصوصا اروپاییها ( هر جا که ما در گفته‌های آنها دیده‌ایم ) این اشکال خیر و شر ، اشکال شرور و مصائب و بدیها را در

[١] در حدود سی چهل سال پیش ، یک شاعر شیرازی به نام بهمنی اشعار خیلی شیرینی در این زمینه گفته بود در قالب قطعه‌ای تحت عنوان " اعتراض به خلقت " . گویا این اشعار در یک انجمن ادبی مطرح بوده است‌ . سرهنگ اخگر که یک وقت وکیل مجلس شورای ملی بود - اولا خودش‌ منظومه‌ای در جواب او گفته بود و بعد هم شعرهای او را به مسابقه گذاشته‌ بود . تقریبا از تمام ایران نویسنده‌ها و شخصیتهای آن وقت به او جواب‌ داده بودند . جوابها هم اغلب جواب حسابی نبود . تمام این جوابها به‌ صورت کتابی به نام " اسرار خلقت " درآمده و همان وقت هم چاپ شده‌ است که موجود است .