استاد : مسأله اختیار یا مسأله تکامل یک حساب خاصی دارد که مربوط به‌ مسأله جبر و اختیار است که تا چه حدودی انسان مجبور است و در چه حدود آزاد ؟ و بعد خود همین ، مسأله تکلیف را به وجود می‌آورد .
بشر ، هم به حکم عقل و هم به حکم دین مکلف است که با این بدیها [١] مبارزه کند . این موضوع منافات ندارد با آن مسأله‌ای که ما می‌گوییم ، چون‌ بشر که خارج از نظام کل نیست . عقل بشر ، آن احساس تکلیف بشر ، میل‌ بشر به مبارزه کردن با بیماریها ، میل بشر و حتی آن تکلیفی که برای بشر وضع شده برای مبارزه با بدیها ، ظلمها ، قساوتها ، اینها همه جزء این‌ نظام است ، در داخل این نظام است ، نه در خارج نظام ، یعنی این‌طور نیست که نظام عالم همانی است که در میلیونها سال پیش بود که بشرهای‌ وحشی بودند و مثلا وبا بیاید آنها را بکشد ولی حالا ما آمده‌ایم نظام عالم‌ را تغییر می‌دهیم . نه ، ما الان خودمان قسمتی از نظام عالم هستیم . نظام‌ عالم نظام تکامل است و اگر آنها آن مرحله را طی نمی‌کردند ، ما امروز به‌ این مرحله نرسیده بودیم . باز این طور نیست که ما را در این مرحله قرار داده‌اند ، آنها را در آن مرحله ، یعنی می‌شد آنها را بیاورند جای ما بگذارند ، ما را ببرند جای آنها بگذارند . آنها در آن مرحله بودنشان ذاتی‌ آنهاست و نمی‌توانستند غیر از این باشند ، و ما هم در این مرحله بودنمان‌ ذاتی ماست و نمی‌توانیم غیر از این باشیم . شما اینها را خارج از یکدیگر حساب نکنید ، نه اینکه بشر را در بیرون نظام عالم بگیرید و بگویید نظام‌ عالم تا حالا آن طور بوده ، وقتی که بشر علم پیدا کرده این طور شده است .
بشر جاهل و بشر عالم هردوشان دو سطر هستند در [ کتاب ] نظام هستی . [ اگر بخواهد جای ما و آنها عوض شود ] معنایش این است : ما پدران خودمان‌ باشیم . پدران ما پسران ما باشند . نه ، ما نمی‌توانستیم پ دران خودمان‌ باشیم ، پدران ما هم نمی‌توانستند پسران ما باشند . ما و پسر بودنمان برای‌ آن پدرها یک چیز هستیم ، آنها با پدر بودنشان برای ما یک چیز هستند ، یعنی این طور نیست که اول آنها نه پدر بودند نه پسر ، ما هم اول نه پدر بودیم نه پسر ، بعد یک ابلاغ دست آنها دادند گفتند شما پدر باشید ، و یک ابلاغ دست ما دادند گفتند شما پسر باشید ، یک ابلاغ دست آنها دادند گفتند شما در یک میلیون سال پیش زندگی کنید و یک ابلاغ دست ما دادند گفتند شما در یک میلیون سال بعد زندگی کنید .

[١] از نظر جزئی نظام که البته بدی هست ، منتها از نظر کلی یک‌ چیزهایی را گفتیم که بدی نیست .