غایی و مجموع علل ، یعنی این جور می‌گویند : لازمه فراهم آمدن همه این‌ فاعلها و این غایتها این است که معلول الزاما به وجود بیاید . اگر این‌ است ، این مورد قبول است . در مسأله هدایت ، ما به این مطلب زیاد نیاز داریم . این فلسفه‌ای که به نام " مکانیسم " معروف شده است که‌ دنیا را روی اصول مکانیسم خواسته‌اند توجیه کنند و این را نقطه مقابل اصل‌ علیت غایی قرار داده‌اند راجع به آن که بحث می‌کنیم ، این مطلب را باید آقایان توجه داشته باشند . امروز دیگر عرایض ما خاتمه پیدا کرد . - مسأله‌ای که آقای مطهری اشاره فرمودند یکی مسأله علیت بود و یکی‌ دترمینیسم . علیت را همه از قدیم قبول داشتند و معتقد بودند هر پدیده‌ای‌ در دنیا اتفاق بیفتد ناشی از علتی است . اما آنچه مورد اختلاف ماتریالیسم و موحدین است دترمینیسم است . آنها می‌گویند علل یکسان معلول‌ یکسان به بار می‌آورند . بر این اساس می‌گویند پس تصادف وجود ندارد . آنچه ما اسمش را تصادف گذاشته‌ایم ترکیبی است از علل مختلف که چون ما نسبت به وجود و کیفیت اثرشان جاهل بوده‌ایم ، فکر کرده‌ایم تصادفا به‌ وجود آمده است . مارکسیسم این را روی موجودات زنده هم تعمیم داد . منتها درباره انسان گفتند با مقیاس واحد نمی‌توانیم این حکم را بسنجیم ، برخلاف ماده که اگر روی یک واحد آن مطالعه کنیم کافی است . مثلا قانون‌ شتاب ثقل را درباره یک واحد سنگ می‌توان آزمایش کرد و آن را درباره‌ تمام سنگها و اشیاء تعمیم داد . یک واحد انسان را اگر مطالعه کنیم‌ می‌بینیم تابع هیچ قانونی نیست ، اما مجموعه جامعه تابع همان قانونی است‌ که مارکسیسم آن را بیان می‌کند و با بیان مراحل تاریخی ، آینده را هم‌ پیش‌بینی می‌کند . اما اینکه گفتید یک نظم ناشی از علت است و یک نظم ناشی از اراده ، خود به خود منتفی است ، پس دیگر اراده وجود ندارد . چون علل یکسان‌ معلول یکسان به وجود می‌آورند و هر دو مجموعه دنیا را به وجود می‌آورد که‌ همین وضع موجود را به عنوان نظام می‌بینیم و طبق حساب احتمالات احتمال‌ وقوع این نظام برحسب تصادف صفر است . بنابراین در مقابل آن چون مجموع‌ احتمال دو حادثه مخالف هم ١ است ، احتمال ١ می‌شود یعنی استدلال وجود خدا . و اگر نظم علیت را بپذیریم ، نظم انتخاب منتفی است و چون انتخاب‌ وجود ندارد ، هدایت هم وجود نخواهد داشت . ما موحدین اعتقاد داریم که‌ سلسله علت و معلولها نمی‌تواند بدون حساب و کتاب و