اینجا یکی دو مطلب هست که من باید عرض کنم . یکی اینکه نقطه مقابل‌ نظم فاعلی به مفهوم علت فاعلی ، تصادف است ، صدفه است ، اتفاق است . آن صد درصد مردود است و آن این است که یک چیزی خود به خود و بدون علت‌ به وجود بیاید . این یک امر قابل بحثی نیست ، طرفدار هم ندارد . روی‌ این هم بحث نمی‌کنیم . اما تصادفی که نقطه مقابل علت غایی است : آیا اصلا در عالم تصادف به این معنا وجود دارد یا وجود ندارد ؟ آیا کسانی که‌ قائل به علیت غایی هستند می‌گویند تصادف وجود ندارد مطلقا یا می‌گویند تصادف هم در عالم وجود پیدا می‌کند اما این تشکیلاتی که ما در عالم‌ می‌بینیم ناشی از تصادف نیست ، تصادف در عالم وجود دارد اما به یک‌ مفهوم نسبی نه به یک مفهوم مطلق ؟ ببینید ، هر فاعلی ، هر علتی ولو بی‌شعور بی‌شعور هم باشد به سوی یک هدف حرکت می‌کند . تصادفا این‌طور پیدا می‌شود : اگر ما دو رشته از علت داشته باشیم ، یک رشته از علت‌ داریم که به سوی یک هدفی سیر می‌کند ، یک رشته دیگر از علت هم داریم ، آن هم به سوی هدف خاصی سیر می‌کند ولی ایندو ممکن است در یک نقطه به‌ همدیگر برسند و وقتی که به همدیگر برسند یک جریانی به وجود بیاید . این‌ جریان را می‌گوییم تصادف . تصادف اتومبیلها را هم که می‌گویند ، از همین‌ جهت است . یک آدمی به سوی مقصدی دارد حرکت می‌کند ، از عرض خیابان‌ می‌رود ، یک اتومبیل هم به سوی مقصدی دارد می‌رود ، در طول خیابان حرکت‌ می‌کند ، ولی بدون اینکه آن به این توجه داشته باشد و این به آن توجه‌ داشته باشد ، در یک نقطه معین از خیابان که می‌رسند ، در لحظه معین او از آن طرف می‌رسد ، او از آن طرف می‌رسد و تصادف رخ می‌دهد . به این می‌گویند تصادف . آیا در کار عالم تصادف به این معنا وجود دارد یا وجود ندارد ؟ مسلم این جور تصادفات در عالم همیشه وجود دارد . خوب ، آیا هیچ ممکن‌ است در خلقت اشیاء تصادف دخالت داشته باشد ؟ مانعی نیست تصادف به‌ این معنا دخالت داشته باشد و این دخالت داشتن با اصل علیت غایی‌ منافات ندارد . مثلا یک فرضیه‌ای امروز راجع به خلقت همین منظومه شمسی‌ ما هست . این فرضیه هنوز هم مورد قبول است . بعضی اشخاص می‌گویند که‌ این خودش