توحید - مطهری، مرتضی - الصفحة ٧٥

که شخص یقین دارد ، مسأله تواتر [١] است . هیچ در تواتر دقت کرده‌اید ؟ همیشه انسان در حرف یک نفر ، در خبر یک نفر احتمال دروغ می‌دهد . حالا یک وقت قرائن خاص بخواهد باشد کار نداریم . به طور عادی [ این‌طور است‌ ] . احتمال خطا و اشتباه هم می‌دهد . اگر یک نفر آدم عادی بیاید بگوید که‌ من شهری را در کجای اروپا رفتم دیدم که این جور و این جور بود ، چنین‌ اسمی داشت ، طبعا احتمال اینکه دروغ بگوید یا اشتباه بکند هست . حالا اگر یک نفر دیگر درست مثل همان آدم نه موثق‌تر از او پیدا بشود ، آن هم‌ عین حرف او را بیاید نقل کند ، احتمال خطا که در این به تنهایی بود در آن هم هست . یک نفر دیگر هم بیاید ، در آن هم به تنهایی احتمال خطا هست . اگر صدها هزار نفر آدم بیایند خبر بدهند ، در حرف هر یکی از اینها به تنهایی احتمال دروغ و خطا هست . خوب ، چه دلیلی دارد که در حرف همه اینها احتمال خطا یا دروغ نرود که بگوییم تمام اینها تبانی‌ برکذب کرده‌اند ، و حال آنکه ما همیشه یک سلسله اخباری را از دنیا به‌ طور یقینی که هیچ شک در آن نداریم ، فقط به نقل اقوال قبول می‌کنیم بدون‌ آنکه او را دیده باشیم . از مثالهای معروفی که قدیم ذکر می‌کردند این بود که می‌گفتند مکه در دنیا وجود دارد . حاجی آن وقت کم بود ولی به حد تواتر بود . دیگر همین‌طور که آدم در وجود خورشیدی که خودش می‌بیند شک نمی‌کند ، آدمی هم که به مکه نرفته است در اینکه مکه‌ای و کعبه‌ای الان هم وجود دارد شک نمی‌کند . هیچ احتمال نمی‌دهد که شاید تمام این آدمهایی که هی می‌روند می‌آیند می‌گویند ، همه‌شان دروغ می‌گویند ، بنا گذاشته‌اند دروغ بگویند . در گفته هر کسی به تنهایی احتمال دروغ می‌رود ، در مجموع احتمال دروغ نمی‌رود . شما هیچ برهان ریاضی یا فلسفی نمی‌توانید بر این مطلب اقامه کنید . حالا فلاسفه یک برهانهایی اقامه کرده‌اند ، ولی آن کسی که یقین دارد ، در اینجا برهانی ندارد ولی یقین دارد . در اینجا هم که ایشان مثال زدند همین‌جور است . اگر کسی بیاید بگوید این گلستان سعدی را سعدی گفته در حالی که این‌ سعدی یک آدم بی‌سواد مطلقی بوده و اصلا خودش این معانی و مفاهیم را هیچ‌ درک نمی‌کرده ، همین‌جوری نشسته خط خط کرده این را از آب درآورده ، آدم‌ نمی‌تواند یک برهانی نظیر برهان ریاضی فلسفی [ در رد این ادعا ] اقامه‌ کند ولی احتمال هم نمی‌دهد ، یقین دارد [ که چنین نیست ] . ما هم غیر از یقین چیز