آن استفاده نشود . در آن کتاب یک فصلی دارد تحت عنوان " مذهب و علوم‌ " . من قسمتهایی از آن فصل را چون در همین زمینه است برای شما نوشته‌ام‌ و می‌خوانم . قطع‌نظر از اینکه گوینده یک دانشمند درجه اول عصر خودش هست‌ ، اصلا در اینجا یک بحث عالی کرده و خود بحث عالی است . آنجا مقدمه‌ای‌ می‌آورد که من در دو جمله آن را خلاصه کرده‌ام . می‌گوید محرک انسان عشق و آرزوست . بعد می‌گوید ببینیم چه محرکی ، چه عشق و آرزویی مذهب را به‌ وجود آورده است . می‌گوید هیجانات و احساسات موجد مذهب ، بسیار مختلف‌ و متفاوت‌اند ، یک چیز را نمی‌شود عامل آن حساب کرد . آن وقت تقسیم‌بندی‌ می‌کند . این آدم در واقع سه جور مذهب درست می‌کند از نظر عاملی که مذهب‌ را به وجود آورده است و از نظر کیفیت ، اسم یک مذهب را می‌گذارد مذهب‌ ترس ، می‌گوید : " مسلم در میان اقوام ابتدایی یک عاملی که فکر مذهب‌ را به وجود آورده ترس بوده " که روی این جهت دیگران هم خیلی بحث‌ کرده‌اند : ترس از مرگ ، ترس از گرسنگی ، ترس از حیوانات وحشی ، ترس‌ از جنگ ، ترس از وبا ، ترس از قحطی . یکی از حکمای بسیار قدیم رومی‌ متعلق به دو هزار سال پیش می‌گوید " ترس ما در خدایان است " .
می‌خواهد بگوید همه این خدایان را ترس به وجود آورده . اینشتین هم ترس‌ را به عنوان یک عامل در میان اقوام ابتدایی قبول می‌کند . یک عامل دیگر هم برای مذهب نشان می‌دهد و اسم آن را می‌گذارد عامل اخلاقی یا عامل‌ اجتماعی یعنی احتیاج انسان به یک پناهگاه اخلاقی . عبارت را من نوشته‌ام‌ ، می‌گوید : " خصیصه اجتماعی بشر نیز یکی از تبلورات مذهب است . یک فرد می‌بیند پدر و مادر ، خویشان و رهبران بزرگ می‌میرند ، یک یک اطراف او را خالی‌ می‌کنند . پس آرزوی هدایت شدن ، دوست داشتن ، محبوب بودن و اتکاء و امید داشتن به کسی زمینه قبول عقیده به خدا را در او ایجاد می‌کند . این‌ خدا ( خدایی که به واسطه این جهت پیدا شده باشد " [١] بخشنده و مهربان است ، حفظ می‌کند ، کائنات را بر سر پا نگه می‌دارد ، پاداش و جزا به مخلوقات می‌دهد ، خدایی است که نسبت به وسعت دید معتقدینش‌ دوست می‌دارد زندگی و قبیله و نژاد را ( آنهایی که خدا را در حد قبیله‌ می‌شناسند یا در حد بیشتر یا کمتر ) [٢] حفظ کند ، تسلی دهنده بر آرزوهای سرخورده و خواهشهای اقناع نشده است ، خدایی است که ارواح‌ مردگان را از فساد و تباهی

١ و[٢] [ جمله داخل پرانتز از استاد است ] .