اینها همه جزء خمیره و ذات ماست و اصلا از یکدیگر جدایی‌پذیر نیست .
بنابراین حساب ، " چرا این‌طور شد " ، " چرا آن‌طور شد " ، " چرا باید این‌طور باشد " [ معنی ندارد ] ، در نظام کل هر چیزی در جای خودش‌ تخلف‌ناپذیر است و نمی‌تواند غیر از این باشد .
اگر شما ایرادی دارید ، در مجموع باید سؤال کنید : این مجموع که یک‌ واحد است ، این بشر که در حکم یک واحد است ، این بشر که در ابتدا آن‌ مراحل را طی کرده است که میلیونها افرادش را وبا از میان می‌برده است ، ظلم و قساوت از میان می‌برده تا رسیده به این مرحله ، تا آینده‌ای که‌ انتظار دارد که : " « یملا الارض قسطا و عدلا بعد ما ملئت ظلما و جورا » " [١] و اصلا شر و بدی از جامعه بشر رخت بربندد ، آیا این مجموع که‌ یک نظام تکاملی را تشکیل داده و آن را باید مجموعا یک واحد در نظر بگیریم ، درست است یا نادرست ؟ تا بگوییم درست است .
باز مثل این است که شما درباره یک فرد قضاوت کنید که چرا من که‌ امروز یک انسان چهل ساله هستم ، فردی هستم که از خودم دفاع می‌کنم ، زندگی خودم را شخصا اداره می‌کنم ، پول درمی‌آورم ، باید این طور باشم ؟ آیا این ظلم نیست که من در سی و چند سال پیش یک بچه ضعیف ناتوانی‌ بودم که آن لله هر بلایی می‌خواست سر من درمی‌آورد ؟ چرا آن بچه من نیست ، چرا من آن بچه نیستم ؟ آن بچه همین تو هستی و تو هم همان بچه هستی ، آن‌ مرحله را طی کرده‌ای که به این مرحله رسیده‌ای . در واقع یک " واقعیت " است که این مراحل را طی می‌کند . اگر آن مرحله کودکی را طی نکرده بودی ، به این مرحله کمال و رشد امروز نمی‌رسیدی ، امکان نداشت که برسی ، امکان‌ نداشت که از اول شما را به این حالت سی سالگی و چهل سالگی بیافرینند .
پس اینها حساب تبعیض نیست .
- اگر مسأله تبعیضاتی را که در این دنیا وجود دارد با مسأله آخرت توأم‌ نکنیم ، نمی‌توانیم این ظلمها را توجیه کنیم . یا باید اقرار کنیم که در طبیعت مقداری ظلم هست و صانع طبیعت آنها را خواسته یا باید بگوییم‌ کمبود اینها را در آخرت جبران می‌کند .
استاد : اینکه من این را ذکر نمی‌کنم ، برای این است که متکلمین این‌ طور فکر

[١] اعلام‌الوری ، ص . ٤٠١