نیافریند یا قدرت نداشت ؟ این مسأله ثابت شده است که بالاختیار است و نه بالاجبار ، قدرت هم بر نیافریدن داشت ، اما قدرتی که متناسب با ذات‌ پروردگار است یعنی قدرت کامل ، نه نظیر قدرتی که در یک " ممکن " وجود دارد . قدرتی که در ما وجود دارد به معنای یک امر بالقوه است ، در ذات واجب به معنای امر بالفعل است . اراده و اختیار هم در او این طور است . ببینید ، من می‌گویم قدرت دارم که این کار را بکنم ، قدرت دارم‌ که نکنم ، معنایش این است که اگر بخواهم می‌کنم و اگر نخواهم نمی‌کنم . من قدرت دارم این میکروفون را بلند کنم و قدرت دارم بلند نکنم ، یعنی‌ اگر بخواهم بلند بکنم ( اگر این خواستن من پیدا بشود ) این را بلند می‌کنم‌ و اگر این خواستن من پیدا نشود ، بلند نمی‌کنم . پس بلند شدن این ، وابسته به مشیت من است ولی این خصوصیت هم در من هست که این اراده در من یک امر ممکن‌الوجود است ، نفس این اراده می‌شود پیدا بشود ، می‌شود پیدا نشود ، می‌شود اراده بکنم ، می‌شود اراده نکنم . این معنا و حقیقت در ذات واجب‌الوجود هست ، اگر بخواهد عالم را ایجاد کند ، ایجاد می‌کند و اگر نخواهد عالم را ایجاد کند ، دیگر عالمی وجود ندارد . اما اراده او مثل اراده من نیست که تحت تأثیر یک عامل دیگری باشد که گاهی موجود باشد ، گاهی موجود نباشد . او اراده کرده است و عالم ناشی از اراده و مشیت و قدرت اوست . این " اگر " هم به صورت " اگر " موجود است [ یعنی ] چون عالم ناشی از اراده اوست اگر او نمی‌خواست عالم موجود نمی‌شد ، نه اینکه چه بخواهد چه نخواهد عالم موجود می‌شد . این‌طور نیست که او چه‌ بخواهد و چه نخواهد ، لازمه ذاتش این است که عالم باشد ، یعنی این‌طور نیست که اگر اراده هم در ذات او نبود ، عالم بود . این اراده در ذات‌ او بود و عالم هم ناشی از اراده اوست . او یک اختیار ازلی دارد و عالم‌ هم بالاجبار ناشی از اختیار اوست . مسأله دوم مسأله غایات است که خداوند چه هدفی داشت ؟ انسان در هر کاری که هدف دارد ، مستکمل به آن هدف است ، یعنی در عین حال می‌خواهد خودش را کامل کند . همان کاری که خیرترین و بی‌غرض‌ترین کارها در انسان‌ است ، در عین حال انسان به آن کارها مستکمل است . یک کار خیریه‌ای که‌ انسان انجام می‌دهد ، فرق این کار خیریه و غیر خیریه این است که در کار غیر خیریه ، آن کسی که مثلا یک مدرسه تأسیس می‌کند و مقصودش این است که‌ وجیه‌الملة بشود و بعد ، از مردم بار بکشد ، یعنی از این کار می‌خواهد خودش منتفع بشود ، از نفس این کار می‌خواهد اثر